Oława – informacje o miejscowości
Oława (łac. Olavia, niem. Ohlau, cz. Olava) – miasto we wschodniej części województwa dolnośląskiego, siedziba powiatu oławskiego oraz gminy wiejskiej Oława. Miasto leży nad rzekami Oławą, potocznie zwaną Oławką i Odrą, 27 km na południowy wschód od Wrocławia. Oława jest częścią aglomeracji wrocławskiej. Według danych z 2013 roku liczyła 32 240 mieszkańców.
Położenie
Pod względem geograficznym Oława położona jest w większej części w Pradolinie Wrocławskiej, jedynie pd.-zach. fragment sięga Równiny Wrocławskiej. Pod względem administracyjnym miasto położone jest w północno-wschodniej części województwa dolnośląskiego, w środkowej części powiatu oławskiego. Graniczy z gminą Oława oraz z gminą Jelcz-Laskowice.
Przez miasto przepływają 2 rzeki: Odra i Oława, ponadto Zielona wyznacza pd.-zach. granicę administracyjną miasta.
Od najbliższych ośrodków miejskich Oława oddalona jest (w linii prostej „ratusz-ratusz”) od:
26 km od Wrocławia
54 km od Opola
165 km od Poznania
167 km od Zielonej Góry
225 km od Pragi
295 km od Warszawy
321 km od Berlina
Nazwa
Miejscowość została wymieniona w staropolskiej, zlatynizowanej formie Oleva w łacińskim dokumencie wydanym 12 sierpnia 1201 roku przez kancelarię papieża Innocentego III w Segni. W spisanym po łacinie dokumencie Henryka I Brodatego z 1214 roku miasto wymienione jest pod nazwą Olaua we fragmencie Olauam et Odriczam. W łacińskim dokumencie wydanym we Wrocławiu w 1269 roku, który sygnował książę śląski Władysław wrocławski, miejscowość wymieniona jest pod dwiema nazwami: Olawa oraz Olauia'.
W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizownej formie Olavia. Miejscowość wymieniona została w łacińskim dokumencie z 1310 roku, gdzie miasto zanotowano jako „civitati Olavia versus Nyzam”
W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel wymienił miejscowość w swoim łacińskim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając dwie nazwy Olavia oraz Olaw.
Jeszcze w 1750 roku nazwa "Olawa" wymieniona jest w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Śląska.
Nazwę Oława w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 r. wymienił śląski pisarz Józef Lompa.
Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946
Historia
W X wieku w okolicy przebywał najprawdopodobniej benedyktyński pustelnik, Andrzej Świerad. Gród i osada targowa powstałe przy zbiegu rzek Odry i Oławy istniały od XII wieku. Po raz pierwszy notowana pod nazwą Olewa w 1149 roku jako darowizna Piotra Włostowica na rzecz opactwa na Ołbinie. W 1206 r. Henryk I Brodaty zamienił swoje ziemie w okolicach Psiego Pola na Oławę. Lokowana na prawie średzkim w 1234 roku. Zasiedlana przez tkaczy walońskich, których dziedzictwem jest herb miasta przedstawiający białego, galijskiego koguta w czerwonym polu.
Zniszczona przez Mongołów w 1241 roku, zaczęła się mimo to dynamicznie rozwijać. Działała tu mennica wypuszczająca brakteaty z wizerunkiem herbowego koguta. W 1282 r. Henryk IV Probus nadał przywilej budowy 12 kramów sukienniczych oraz korzystania z łąk, wód i roli. W 1310 r. miasto otrzymało od Bolesława Rozrzutnego prawo przymusu drożnego, a od 1317 r. burmistrza i radę. W 1329 r. Oława przeszła wraz z księstwem legnicko-brzeskim pod zwierzchnictwo króla Czech.
Zdobyta przy pomocy ludności i spalona przez husytów w 1429 roku. Wyludnione w 1437 roku epidemią dżumy, którą poprzedziła klęska głodu. W 1474 roku pod miastem odbyła się zwycięska dla Polaków bitwa z wojskami Macieja Korwina. Połowa miasta spłonęła w wielkim pożarze 1502 roku. Ponowna epidemia dżumy nawiedziła miasto w 1588 roku.
Kilkakrotnie przechodziła z rąk do rąk w czasie wojny 30-letniej. 19 maja 1634 r. podpalona i doszczętnie zniszczona przez wycofujące się oddziały płk. von Rostock, 17 czerwca 1642 roku przez Szwedów Georga Wrangla.
W połowie XVII wieku polsko-niemiecka granica językowa przebiegała niedaleko Oławy, włączając miasto do terytorium o dominacji języka polskiego.
Od roku 1248 do 1675 roku w księstwie legnicko-brzeskim władanym przez linię Piastów śląskich. Ostatnim jej przedstawicielem był urodzony w Oławie Jerzy IV Wilhelm (ostatni panujący z całej dynastii). Po jej wygaśnięciu w latach 1691–1737 własność żonatego ze szwagierką cesarza Leopolda I Jakuba Sobieskiego, syna króla Polski, Jana III.
Po trzech wojnach śląskich, które odbyły się w latach 1742–1763, miasto wraz z większością Śląska znalazło się w granicach Królestwa Prus. Pod rządami Prus na terenach tych rozpoczęto germanizację. Zwarte osadnictwo ludności polskojęzycznej utrzymało się jednak w okolicach Oławy bardzo długo. W 1863 roku Juliusz Roger w swojej książce etnograficznej notującej śląskie pieśni ludowe p.t. Pieśni Ludu Polskiego w Górnym Szląsku zanotował polską piosenkę ludową pochodzącą z Oławy. W 1896 roku w niemieckiej książce "Schlesien:eine Landeskunde für das deutsche Volk" wybitny niemiecki geograf Joseph Partsch wyraża zdziwienie, że:
Od XV wieku podobnie jak w wielu innych miastach Dolnego Śląska silny rozwój sukiennictwa, potem w wiekach XVII–XVIII przeróbki bawełny. Od 1842 roku między Wrocławiem a Oławą istnieje najstarsza w dzisiejszych granicach Polski linia kolejowa, zainicjowana 22 maja. Z podoławskiego lotniska wojskowego Oława-Stanowice 1 września 1939 roku wystartowały hitlerowskie samoloty, które jako pierwsze zaatakowały Polskę. 2 września 1939 jeden polski samolot Karaś z 21 eskadry bombowej zbombardował fabrykę w Oławie, dokonując pierwszego ataku bombowego na terytorium Niemiec w II wojnie światowej.
Zbliżanie się Armii Czerwonej w styczniu 1945 roku spowodowało ucieczkę i ewakuację ludności niemieckiej z terenów Pomorza i Śląska zarządzonej przez władze niemieckie bez przygotowania. Z tego powodu wielu ludzi zginęło – bądź to w wyniku działań frontowych, bądź wskutek silnych mrozów.
W 1946 r. miasto zostało włączone administracyjnie do nowo powstałego województwa wrocławskiego, zaś pozostała na miejscu niemiecka ludność została wysiedlona do Niemiec na mocy porozumienia pomiędzy USA, Wielką Brytanią i ZSRR zawartego w konferencji jałtańskiej. Na ich miejsce zaczęli przybywać Polacy z obszarów, które po konferencji jałtańskiej znalazły się poza nową wschodnią granicą Polski. Polaków tych wysiedlano przymusowo na podstawie narzuconych przez rząd ZSRR umów, które podpisał podporządkowany Stalinowi Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego.
Do roku 1992 była siedzibą silnego garnizonu Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej obsługujących pobliskie lotnisko wojskowe.
Do 1975 r. Oława była siedzibą powiatu. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wrocławskiego. Status odzyskało dzięki reformie administracyjnej z 1998 r. Kolejnymi starostami byli: Stanisław Kałuża, Maria Bożena Polakowska i Marek Szponar. Po wyborach w 2010 r. funkcję tę objął Zdzisław Brezdeń.
Pierwszym burmistrzem po 1989 r. była Janina Stelmaszek. Następnie Rada Miasta wybrała Waldemara Wiązowskiego, także pierwszego w historii miasta posła na Sejm RP (1997–2001). W 2002 roku, gdy wprowadzono wybory powszechne, wygrał je Franciszek Październik. W 2010 został burmistrzem po raz trzeci. Od 2007 r. Oława ma ponownie swojego posła – Romana Kaczora.
29 maja 2009 roku Oławę odwiedził prezydent Lech Kaczyński – była to pierwsza w historii powojennej Oławy wizyta głowy państwa.
Po załamaniu gospodarczym na początku lat 1990., gdy upadło wiele miejscowych zakładów, od ich końca sytuacja zaczęła się poprawiać. Powstały nowe przedsiębiorstwa – największym pracodawcą w powiecie jest istniejący od 1998 r. Autoliv Poland, producent systemów bezpieczeństwa do samochodów.
Zabytki
Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są:
kościół par. pw. Matki Bożej Pocieszenia, pl. Maksymiliana Kolbe, z k. XIII w., XV w., 1587 r., 1881 r.
kościół ewangelicki, obecnie Kościół rzym.-kat. par. pw. św. Piotra i Pawła, pl. Zamkowy, z l. 1833–1835 – XIX w., 1928 r.
kościół cmentarny, obecnie pomocniczy pw. św. Rocha, ul. św. Rocha, z l. 1602–1604, przebudowany w 1706 r.
cmentarz żydowski, ul. Cicha, z połowy XIX w.
Zamek Piastów śląskich – wzniesiony w XIV wieku przez księcia brzeskiego Ludwika I, przebudowany w stylu renesansowym przez Jerzego II.
mury miejskie, z XIV/XV w.
zespół koszarowy huzarów, ul. 3 Maja, z końca XIX w.
zespół koszarowy, ul. Młyńska, z pierwszej ćwierci XIX w., koniec XIX w.: lazaret, maneż, stajnie, koszary, ob. dom mieszkalny
ratusz, z 1585 r., połowy XVII w., 1823 r. – XIX w.
budynek dworca kolejowego i wiata peronowa, z 1840 r., 1870 r.
domy, ul. Brzeska 9, 14 (Rzeźnicza), 29/31, z XVI–XX w.
zespół poczty, ul. 1 Maja 21, z l. 1885-86: poczta, oficyna, ogrodzenie z bramą i furtą
zespół folwarczny, z pierwszej ćw. XIX w., ul. Małopolna 4: dwa budynki mieszkalne, budynek gospodarczy
kamienice w rynku
domy, Rynek 11 i 12, 24, 25, 29, 36, z XVII w., XVIII w., XIX w.
dom w zespole młyna, ul. Sienkiewicza 5, z 1839 r.
dom, ul. Wrocławska 2, z końca XVIII w.
dom, ul. Wrocławska 8, z około 1600 r., z początku XIX w.
dom, pl. Zamkowy 24, z końca XVII w. , XVIII w., początku XX w.
zespół rzeźni miejskiej, ul. Rybacka 30, z 1892 r.: osiem budynków produkcyjnych i magazynowych, dom mieszkalny, ogrodzenie z bramami
inne zabytki:
kościół św. Józefa z 1877 r. (dawniej kościół ewangelicki,garnizonowy, pw. św. Michała; częściowo spłonął 30 maja 2013 r.)
pręgierz przed ratuszem
miejska wieża ciśnień, wybudowana na początku XX w. Z eksploatacji została wyłączona w 1988 r.
Struktura przestrzenna
Wyodrębniono 8 jednostek funkcjonalno-przestrzennych w obrębie miasta:
Oława Centrum – Stare Miasto (jednostka centralna O)
Oława Śródmieście (jednostka śródmiejska I)
Oława Zachód (jednostka mieszkaniowa II)
Oława Zaodrze (jednostka mieszkaniowa III)
Oława Przemysłowa (jednostka przemysłowa IV)
Oława Południe (jednostka południowa V)
Oława Nowy Otok (jednostka peryferyjna VI)
Oława Północ (jednostka przyrodnicza VII)
Struktura powierzchni
Według danych z 2011 roku Oława ma obszar 27,36 km², w tym:
użytki rolne: 57,0%
teren zabudowany: 27,9%
grunty leśne: 5,2%
nieużytki: 1,9%
tereny różne: 1,9%
Miasto stanowi 5,2% powierzchni powiatu i 0,1% powierzchni województwa.
Demografia
Dane z 31 grudnia 2013
Piramida wieku mieszkańców Oławy w 2014 roku .
Edukacja
Szkoły oraz instytucje oświatowe w Oławie.
Szkoły średnie
Liceum Ogólnokształcące im. Jana III Sobieskiego,
Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. J. Szajny-Lewandowskiej,
Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. T. Kościuszki,
Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 im. Zjednoczonej Europy,
Gimnazja
Gimnazjum nr 1 im. Polskich Olimpijczyków,
Gimnazjum nr 2 im. Orląt Lwowskich,
Gimnazjum nr 3 im. Polskich Noblistów,
Szkoły podstawowe
Szkoła Podstawowa nr 1 im. B. Chrobrego,
Szkoła Podstawowa nr 2 im. Jakuba Sobieskiego,
Szkoła Podstawowa nr 3,
Szkoła Podstawowa nr 4 im. Jana Pawła II,
Szkoła Podstawowa nr 5 im. Kawalerów Orderu Uśmiechu,
Szkoła Podstawowa nr 8 im. Gen. K. Rolow Miałowskiego,
Przedszkola, żłobki
Żłobek Miejski
Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 1 im. Gen. K. Rolow Miałowskiego,
Przedszkole Miejskie nr 2,
Przedszkole Miejskie nr 3,
Przedszkole Miejskie nr 4,
Pozostałe
Zespół Obsługi Szkół i Placówek Oświatowo-Wychowawczych,
Dolnośląski Zakład Doskonalenia Zawodowego
Oławskie Centrum Kultury Fizycznej,
Ośrodek Kultury
Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna
Infrastruktura drogowa
Przez miasto przebiegają następujące drogi:
droga krajowa nr 94 (ul. ks. Kutrowskiego, gen. Andersa, 11 Listopada, 1 Maja, Opolska)
drogi wojewódzkie: nr 396 (ul. Oleśnicka, Chrobrego, 3 Maja, Strzelna, Wiejska, Nowy Otok) nr 455 (niewielkim odcinkiem biegnie fragment granicy miasta)
drogi powiatowe: nr 1567D (ul. Broniewskiego, Zaciszna) nr 1570D (ul. Lipowa, Siedlecka) nr 1571D (ul. Portowa, Zwierzyniecka, Janowskiego) nr 1572D (ul. Ofiar Katynia, 3 Maja) nr 1574D (ul. Kilińskiego) nr 1575D (ul. Nowy Górnik, Baczyńskiego) nr 1576D (pl. Zamkowy) nr 1577D (ul. 1 Maja (część)) nr 1578D (ul. Żołnierza Polskiego) nr 1580D (ul. Rybacka) nr 1581D (ul. Zwierzyniec Duży) nr 1582D (ul. Zielna) nr 1584D (ul. W. Sikorskiego, Różana (część), Spacerowa)
Od 1 stycznia 1974 roku transport publiczny obługiwany jest przez autobusy PKS w Oławie S.A.
Infrastruktura kolejowa
Z zachodu na wschód przechodzi dwutorowa, zelektryfikowana linia kolejowa nr 132. Na terenie miasta znajduje się 1 stacja kolejowa Oława. Na trasie Wrocław – Oława pociągi zaczęły kursować od 1842 roku i jest to najstarsze połączenie kolejowe w obecnych granicach Polski.
Infrastruktura wodna
Położenie nad Odrą sprzyja rozwojowi żeglugi śródlądowej. Powstał Oławski Węzeł Wodny na szlaku żeglownym Odrzańskiej Drogi Wodnej
Infrastruktura lotnicza
W 2012 otwarto oficjalnie sanitarne lądowisko przy ul. K. Baczyńskiego.
Klimat (1979–2013)
Średnie miesięczne ciśnienie atmosferyczne waha się od 1014,5 hPa (IV) do 1019,0 hPa (I), największy zanotowany wzrost ciśnienia 24 hPa, największy spadek 28 hPa.
Średnia roczna prędkość wiatru wynosi 3,9 m/s. Najmniejsze średnie zachmurzenie osiąga 47% (sierpień), największe 74% (grudzień), średnie roczne 60%.
Średnia roczna temperatura powietrza osiąga +9,0 °C. W przebiegu rocznym najchłodniejszy jest styczeń (-0,7 °C), najcieplejszy lipiec] (+18,8 °C). Najwyższą maksymalną temperaturę zanotowano 10 sierpnia 1992 (+37,3 °C), najniższą temperaturę minimalną 14 stycznia 1987 (-28,4 °C).
Absolutna amplituda temperatury powietrza osiągnęła 65,7 °C. W ciągu roku występuje 47 dni gorących, czyli takich, w których maksymalna temperatura przekracza 25 °C, z czego 8 to dni upalne z temperaturą powyżej 30 °C; czasami zdarzają się w Oławie dni bardzo upalne, podczas których maksymalna temperatura przekracza 35 °C. Najdłuższe fale upałów nad miastem wystąpiły:
30 VII – 3 VIII 1992 r. (5 dni)
6–11 VIII 1992 r. (6 dni)
22 VII – 2 VIII 1994 r. (12 dni)
18–30 VII 2006 r. (13 dni)
27 VII – 1 VIII 2008 r. (6 dni)
10–17 VII 2010 r. (8 dni)
Najwięcej dni upalnych (z temperaturą maksymalną powyżej 30 °C) zanotowano w 1994 r. – aż 23 dni, z czego 14 w lipcu 1994. Latem występują bardzo rzadko tzw. tropikalne noce, kiedy temperatura minimalna nie spada poniżej 20 °C. Zdarzają się one na przełomie lipca i sierpnia. Najwyższą minimalną temperaturę w Oławie zanotowano 30 VII 2005 r. i było to 21,1 °C.
Dni mroźnych, z ujemną temperaturą maksymalną (poniżej 0 °C) jest w Oławie tylko 25 rocznie. Średnia roczna suma opadu wynosi 511 mm.
Największe średnie miesięczne sumy opadu 81 mm (VII), najmniejsze 22 mm (II). Notowanych jest średnio 107 dni z opadem w roku (z maksimum w lecie).
Przemysł
Największe zakłady przemysłowe:
Zm Silesia SA (dawniej Huta Oława S.A.) – produkcja bieli cynkowej, minii ołowianej i tlenku kadmu
SCA Hygiene Products – produkcja pieluch dla dzieci i dorosłych
DS Smith – produkcja opakowań
Autoliv Poland – produkcja pasów i poduszek bezpieczeństwa do aut
Centrozłom Wrocław PPZM – oddział przerobu złomu, metali
The Lorenz Bahlsen Snack-World Sp. z o.o. – produkcja artykułów spożywczych
Ergis-Eurofilms S.A. – produkcja tworzyw sztucznych
MetalErg – obróbka metali i przetwórstwo tworzyw sztucznych
Tabex – produkcja części samochodowych
ZNTK Oława Sp. z o.o. – naprawa taboru kolejowego
Zakpol – produkcja ościeżnic
Marco – produkcja wyrobów z plastiku
Formtech – produkcja wyrobów z plastiku
Rotex – produkcja wyrobów z plastiku
Atex Sp. z o.o. – produkcja tłumików i zbiorników paliwa
Electrolux Poland – produkcja AGD
Nardi Appliances Poland – produkcja AGD
Standis Polska Sp. z o.o. – produkcja mebli sklepowych
Bama Europa Sp. z o.o. – produkcja wyrobów cukierniczych
Media lokalne
Oława998 – Powiatowy Portal ratowniczy
Oławski Serwis Informacyjny OSI – OLAWA.INFO – internetowy serwis informacyjny istniejący od 2004 r.
Gazeta Powiatowa – Wiadomości Oławskie – lokalny tygodnik, ukazujący się w każdy czwartek na terenie całego powiatu
Portal Informacyjny OLAWA24.PL – nowy wymiar informacji z regionu
Oławska Telewizja Kablowa – lokalna telewizja
Tygodnik Powiatu – lokalny tygodnik, ukazujący się w każdą środę na terenie całego powiatu oławskiego zgodnie z zasadą „o wszystkim dla wszystkich”
Regionalny Serwis Ogłoszeniowy OLAWA.COM – darmowe ogłoszenia z różnych branż
Radio Hit – Oława
Oławska Telewizja Internetowa OLAWA.TV – relacje video i reportaże z wydarzeń powiatu oławskiego, transmisje na żywo
Wspólnoty wyznaniowe
Większość mieszkańców Oławy stanowią wyznawcy Kościoła Rzymskokatolickiego.
Parafia Matki Boskiej Pocieszenia w Oławie
Parafia Matki Bożej Różańcowej w Oławie
Parafia Miłosierdzia Bożego w Oławie
Parafia Najświętszej Maryi Panny Królowej w Oławie-Nowym Otoku
Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Oławie
Parafia Kościoła Greckokatolickiego pod wezwaniem Narodzenia NMP. Liturgia odprawiana jest w Kościele Świętego Rocha.
W mieście działalność kaznodziejską prowadzi zbór Świadków Jehowy z Salą Królestwa ul. Żeromskiego 15. Na terenie miasta działają także placówka Kościoła Chrześcijan Baptystów oraz Kościół Zielonoświątkowy, będące protestanckimi Kościołami o charakterze ewangelicznym.
Miasto znane w latach 80. XX wieku z nieuznanych przez Kościół katolicki objawień maryjnych Kazimierza Domańskiego.
Pomniki przyrody
topola kanadyjska (nr 065) w parku miejskim (obwód 400 cm, wysokość 31 m)
klon srebrzysty (nr 066) w parku miejskim (obwód 378 cm, wysokość 20 m)
dąb szypułkowy (nr 067) w parku miejskim (obwód 533 cm, wysokość 26 m)
olsza czarna (nr 068) w parku miejskim (obwód 294 cm, wysokość 27 m)
dąb szypułkowy (nr 069) w parku miejskim (obwód 479 cm, wysokość 24 m)
klon srebrzysty (nr 070) w parku miejskim (obwód 306 cm, wysokość 25 m)
olsza czarna (nr 071) w parku miejskim (obwód 310 cm, wysokość 29 m)
klon srebrzysty (nr 072) w parku miejskim (obwód 303 cm, wysokość 19 m)
wierzba krucha (nr 073) w parku miejskim (obwód 490 cm, wysokość 18 m)
dąb szypułkowy (nr -) w Zwierzyńcu Dużym (obwód 440 cm, wysokość 19 m)
Ciekawostki
W Oławie rozgrywa się część akcji Trylogii husyckiej Andrzeja Sapkowskiego. W Oławie znajduje się klub podnoszenia ciężarów MAKS Tytan Oława, startujący w rozgrywkach 1 ligi polskiej.
Ludzie związani z miastem
Jerzy IV Wilhelm
Maria Kazimiera Sobieska, wnuczka Jana III Sobieskiego
Maria Klementyna Sobieska
Maria Karolina Sobieska
Alexis Langer
Alfred Pringsheim
Bernard Lichtenberg
Roman Kaczor
Grzegorz Kleszcz
Szymon Kołecki
Janusz Gancarczyk
Paweł Mykietyn
Honorowi obywatele
Henryk Gulbinowicz (1999)
Miasta partnerskie
Česká Třebová
Syhot Marmaroski
Priolo Gargallo
Źródło treści i historia autorów: Wikipedia. Tekst skrócono i uporządkowano.
Tworzenie stron internetowych – Oława
Jeśli prowadzisz firmę obsługującą klientów z miejscowości Oława, możemy przygotować stronę odpowiadającą na ich najczęstsze pytania.
Witryna z rezerwacją lub zapytaniem
Strona może pokazywać zakres usług, sposób umawiania terminów i informacje potrzebne przed wizytą. Formularz dopasowujemy do tego, czy firma przyjmuje rezerwacje, czy najpierw odpowiada na zapytania.