Przemyśl – informacje o miejscowości
Przemyśl (łac. Praemislia, ukr. Перемишль, jid. פשעמישל) – miasto na prawach powiatu w południowo-wschodniej Polsce, w województwie podkarpackim, położone nad Sanem przy ujściu Wiaru.
Przemyśl był miastem królewskim I Rzeczypospolitej i stolicą ziemi przemyskiej wchodzącej w skład województwa ruskiego. W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Przemyślu mieściła się kasa szafarzy podatków dla Rusi. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę od 23 grudnia 1920 do 18 sierpnia 1945 znajdował się na terenie województwa lwowskiego. Od 1945 do 1974 wchodził w skład województwa rzeszowskiego. W latach 1975-1998 siedziba władz województwa przemyskiego.
Przemyśl to znaczący węzeł komunikacyjny – trasa międzynarodowa E40, przejście graniczne z Ukrainą w Medyce, duża, graniczna stacja kolejowa (Przemyśl Główny). Miasto jest siedzibą kilku instytucji o znaczeniu ponadlokalnym: podkarpackiego wojewódzkiego konserwatora zabytków, urzędu celno-skarbowego, bieszczadzkiego oddziału straży granicznej, archiwum państwowego i Wojewódzkiego Ośrodka Ruchu Drogowego.
Miasto posiada kilka muzeów m.in. - Muzeum Archidiecezjalne (zał. 1902) oraz – Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej (zał 1909).
Położenie
Współrzędne geograficzne:
Zakres (dokł. 1 sek): od 49°44'47" N do 49°49'14" N i od 22°42'46" E do 22°51'20" E
Wartości średnie (dokł. 1 min.): 49°47' N 22°47' E
Punkt kanoniczny (Plac Na Bramie): 49°46'56" N 22°46'28"
We wczesnym średniowieczu jeden z historycznych Grodów Czerwieńskich, od 981 przedmiot rywalizacji ze strony Polski, Rusi i Węgier. Następnie m.in. część Rusi Halickiej, a także stolica niezależnego księstwa. Po 1344 stolica rozległej ziemi przemyskiej. Po I rozbiorze Polski w zaborze austriackim, w okresie autonomii galicyjskiej jedno z miast Galicji, przekształcony w trzecią co do wielkości twierdzę w Europie (Twierdza Przemyśl) z garnizonem wojskowym. W latach 1920–1939 w województwie lwowskim, w latach 1945–1975 w województwie rzeszowskim, w latach 1975–1998 stolica województwa przemyskiego. Siedziba starosty powiatu przemyskiego, a także powiat grodzki. Siedziba dwóch metropolii kościelnych Kościoła katolickiego: obrządku łacińskiego oraz wschodniego. Obecnie położony 14 km od granicy z Ukrainą.
Według danych z 1 stycznia 2015 powierzchnia miasta wynosiła 46,17 km².
Historia
Przemyśl jest jednym z najstarszych miast Podkarpacia. Istniał już w X wieku. Pierwotnie na Kopcu Tatarskim (Przemysława) znajdowało się miejsce kultu bogów słowiańskich.
Pierwsze wzmianki
Pierwsze wzmianki źródłowe dotyczące Przemyśla to przede wszystkim świadectwo tzw. Powieści dorocznej pod rokiem 6489 (981) o odebraniu Lachom Przemyśla, Czerwienia i innych grodów przez Włodzimierza Wielkiego „w sem że letie”.
Jeden z poglądów w historiografii kształtuje o doszukiwaniu się w nazwie Przemyśl, tj. Peremyszl, miasta Peremyl leżącego na Wołyniu na drodze do Czerwienia z Rusi. Wykluczałoby to uczestnictwo Przemyśla w walkach 981.
Natomiast kwestia najdawniejszej przynależności jest szerzej dyskutowana. Do dwóch najznaczniejszych poglądów należą te o przynależności Przemyśla przed 981 do Polaków, co poniekąd mówi samo źródło i potwierdzają najstarsze okoliczne nazwy mające polskie pochodzenie, oraz o przynależności tegoż miasta do Lędzian (a w konsekwencji także do Polaków, którzy jako Lachowie nazwę przyjęli wprost od plemienia Lędzian). Pierwsza z tez uznaje za kompletnie wiarygodny przekaz źródła i stara się nawet na tym budować szersze teorie. Bardziej wstrzemięźliwi uczeni ograniczają się wyłącznie do stwierdzenia polskiej obecności w Przemyślu przed 981. Gerard Labuda uważa jednak za mało prawdopodobne, aby zajęty na zachodzie od początku panowania Mieszko I miał przed tym rokiem sposobność zajęcia tych terenów, w szczególności kiedy nie posiadał jeszcze Małopolski. Nowsze badania archeologiczne natomiast zdają się jednak podważać powyższą koncepcję Labudy, a ma to związek z odkryciem faktu, że w latach 70. X wieku Mieszko umocnił swoje panowanie u zbiegu rzek Wisły i Sanu, czego potwierdzeniem jest budowa w tym okresie grodu w Sandomierzu. Dysponując oparciem w ziemi sandomierskiej mogli Piastowie sięgnąć przed 981 rokiem po Przemyśl.
Drugi pogląd opiera się na bardzo prawdopodobnej teorii językoznawczej. Zakłada ona, że nazwa Lach została wywiedziona od Lędzian, jednego z pierwszych napotkanych przez Rusinów plemienia zachodniosłowiańskiego. Lędzianie mieli potem dopiero „użyczyć” swojego miana całości etnicznej Polaków, natomiast w zapisce pod 981 rokiem występują jeszcze jako plemię.
Istniejący jeszcze trzeci pogląd o przynależności Przemyśla do Czechów, jest dziś przeważnie łączony z poglądem o Lędzianach. Mieli oni pozostawać w pewnym tylko stopniu uzależnienia od Czechów.
Ważnym źródłem do wczesnych dziejów Przemyśla są też znaleziska archeologiczne. Mowa tu przede wszystkim o palatium piastowskim z czasów Bolesława Chrobrego datowanym na lata 1018–1032 uznawanym też za monasterium, a odnalezionym na Wzgórzu Zamkowym oraz o 5 grobach węgierskich z pierwszej połowy X wieku odnalezionych w lewobrzeżnej części miasta. W podziemiach katedry rzymskokatolickiej odkryto w wyniku długoletnich prac archeologicznych zarysy romańskiej rotundy – kościoła św. Mikołaja zbudowanego z fundacji Bolesława Śmiałego pomiędzy 1069 a 1086 rokiem. Natomiast w głębszych pokładach archeologicznych pod katedrą odkryto zarysy starszego kościoła z X wieku być może świadectwo przynależności grodu do państwa Mieszka I. Kontrowersje wzbudzają odkryte na Wzgórzu Zamkowym fundamenty budowli przez część uczonych uznawanej za tzw. „Cerkiew Wołodara” – świadectwo ruskiej obecności w grodzie w XII wieku, a przez innych za romańską bazylikę trójnawową z czasów Bolesława Chrobrego. Znalezione zabytki monet skłaniają ku drugiej koncepcji jednak nie przesądzają o jej słuszności. Plan wzmiankowanych powyżej fundamentów nie przystaje ponadto do opisu cerkwi wzniesionej przez Wołodara Rościsławicza więc niewykluczone, że czeka ona na swe odkrycie. Odkrycia archeologiczne poświadczają działalność w Przemyślu Bolesława Chrobrego, Bolesława Szczodrego, a być może również Mieszka I.
Przemyśl jest także jednym z nielicznych miast, które wspominają źródła hebrajskie. Najstarszym z nich jest świadectwo Jehudy ben Kohena z lat 1028–1040 o uprowadzeniu pewnego chłopca żydowskiego z miasta Primisz (Premisz) na targ niewolników do Pragi. Źródło to zdaje się poświadczać nie tylko istnienie już w XI wieku gminy żydowskiej na tym terenie, ale też boje toczone tam przez Chrobrego w 1018, lub ewentualnie wielką wyprawę Jarosława Mądrego z 1031.
Średniowiecze
Po utracie Przemyśla w 981 na rzecz Rusi, miasto odzyskał dla Polski Bolesław I Chrobry podczas swojej słynnej wyprawy kijowskiej. W 1031 Przemyśl został ponownie włączony do Rusi. W Polsce toczyła się wówczas walka o władzę między synami Bolesława Chrobrego. Bezprym, najstarszy syn Chrobrego, w walce z Mieszkiem II skorzystał z pomocy księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, który w trakcie walk między braćmi zajął Grody Czerwieńskie i Przemyśl. Po śmierci księcia Jarosława ziemię przemyską odziedziczyli jego synowie Włodzimierz Jarosławowicz i Rościsław Rurykowicz. Obaj bracia panowali do 1065.
Czterdzieści lat po zajęciu Przemyśla przez księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, gród został zdobyty przez króla Bolesława Szczodrego i powrócił w granice państwa polskiego. W 1071 król Polski interweniował na Rusi na rzecz swojego kuzyna Izasława I, walczącego z braćmi o tron kijowski. W trakcie walk, latem 1071, po długim oblężeniu zajął on Przemyśl. Jan Długosz w swojej kronice tak opisuje zdobycie Przemyśla przez Bolesława Szczodrego w 1071: Było to miasto podówczas potężne, wielką liczbą obywateli miejscowych i przybyłych osiadłe i we wszelką broń zaopatrzone, obronne rowy głębokimi i okopami znacznej wysokości, tudzież rzeką Sanem płynącym od północnej strony miasta. Czwartego dnia, gdy Rusini cofnęli się do twierdzy, opanował Bolesław miasto i rozkazał oblec zamek i ludem zbrojnym osaczyć go dokoła. A lubo Rusini bronili go z wielką usilnością, nie przestał jednak szturmować, lecz zdobycie było rzeczą trudną, gdyż i położeniem samym i wieżami silnie był obwarowany. Stracił więc całe lato na obleganiu, przewidując jak się rzeczywiście stało, że głodem przymusi Ruś do poddania. Poddał się zamek już u schyłku lata wymówiwszy sobie, że ludzie załogi zostawieni przy życiu wyniosą z sobą, tyle, ile każdy z nich udźwignąć zdoła. Król opuszczoną fortecę przezimował tam z rycerstwem.
Prawdopodobnie w 1072 Bolesław Szczodry ustanowił w Przemyślu biskupstwo, mianując biskupem opata z opactwa sandomierskiego. Po raz drugi Bolesław Szczodry zimował w Przemyślu w czasie powrotu z wyprawy na Węgry, gdzie interweniował w sporze o tron węgierski. Opuszczając Przemyśl, pozostawił tam silną załogę polską. Od 1079 do 1086 ziemią przemyską rządził kolejny władca Polski, brat Szczodrego – książę Władysław Herman.
W 1086 Ruryk Rościsłowicz usunął z Przemyśla załogę polską i mianował siebie udzielnym księciem przemyskim. Wydarzenie to zapoczątkowało okres istnienia samodzielnego ruskiego Księstwa Przemyskiego, ze stolicą w Przemyślu, rządzonego przez ród Rurykowiczów.
Po śmierci Ruryka Rurykowicza władzę nad Księstwem Przemyskim przejął jego brat Wołodar, który toczył krwawy spór z Dawidem Igorewiczem. W związku z bratobójczymi wojnami, jakie prowadzili między sobą Rościsławowicze o panowanie nad ziemiami czerwieńskimi, książęta Rusi zwołali w 1097 zjazd w Lubeczu. Na zjeździe uchwalono podział posiadłości Rościsławowiczów i prawo ich dziedziczenia. Na mocy podjętych uchwał ziemia czerwieńska z Przemyślem pozostała przy Rościsławowiczach. Książę kijowski Świętopełk Izasławowicz nie pogodził się z takim rozwiązaniem i po uzyskaniu pomocy Węgrów, w 1099 próbował zająć Przemyśl. W bitwie, jaka rozegrała się na polach nad Wiarem, połączone wojska Wołodara, Dawida Igorewicza i Połowców rozbiły wojska Świętopełka i Węgrów.
W 1119 książę Wołodar zbudował w obrębie zamku przemyskiego katedrę prawosławną, w której miano chować książąt i władyków. Sam Wołodar był nieprzychylnie nastawiony do Polski, rządzonej wówczas przez Bolesława Krzywoustego. W celu zneutralizowania niebezpieczeństwa ruskiego, płynącego od strony Przemyśla, w 1119 rycerz polski Piotr Wołost rozkazał swoim ludziom porwać Wołodara. Podczas polowania w podprzemyskich lasach został on uwięziony przez polskich wojów i przekazany Krzywoustemu. Po złożeniu zobowiązania o zaniechaniu wrogich akcji wobec Polski i zapłaceniu znacznego okupu został wkrótce Wołodar wypuszczony. Nie dotrzymał on jednak złożonego księciu polskiemu zobowiązania, i jak relacjonuje Jan Długosz, w 1124 jego syn Wołodymirko najeżdża ziemie polskie, dochodząc aż do Biecza, uprowadzając z zajętych terenów na Ruś stada bydła. W odwecie Bolesław Krzywousty wkroczył na tereny Księstwa Przemyskiego i zadał klęskę wojskom Wołodara pod Wilichowem.
Po śmierci Wołodara panowanie nad Księstwem Przemyskim przejął jego starszy syn Rościsław. Toczył on walkę o utrzymanie spadku po ojcu z bratem Wołodymirkiem, który poprzez małżeństwo z córką króla węgierskiego zabezpieczył sobie pomoc Węgrów. W 1126 umarł Rościsław, a Wołodymirko przejmując cały spadek Rościsławowiczów, przeniósł w 1134 stolicę swojego poszerzonego księstwa z Przemyśla do Halicza. Po tym wydarzeniu gród przemyski spadł do roli drugorzędnego miasta na Rusi Halickiej. Wołodymirko toczył liczne wojny z Polakami i Węgrami, dzięki którym rozszerzył tereny swojego księstwa od Wisłoka i Sanu aż po Dunaj. W 1144 rozpoczął wojnę z księciem kijowskim Izasławem, wspieranym przez Polaków i Węgrów. W 1152 doszło do generalnego starcia. Wołodymirko otoczony w grodzie przemyskim przez znaczne siły węgierskie, dowodzone przez króla Gejzę II, i oddziały ruskie księcia Izasława przyjął bitwę przy brodach na prawym brzegu Sanu, ponosząc w niej wielką klęskę. Wypuszczony z niewoli węgierskiej, zmarł wkrótce w Haliczu. W 1206 władzę nad księstwem przemysko-halickim przejęli bracia Igorowicze z rodziny Rościsławowiczów.
Przez dziesiątki lat o bogate tereny Rusi Czerwonej spory toczyli nie tylko potomkowie Jarosława Mądrego, lecz także Polacy, Węgrzy i Litwini. W 1214 doszło do porozumienia między Polską i Węgrami, które kończyło rywalizację tych państw o tereny Rusi Czerwonej. Traktat spiski oddawał Przemyśl polskiemu księciu Leszkowi Białemu, Halicz zaś przypadł pięcioletniemu królewiczowi węgierskiemu Kolomanowi. Młodziutki książę został ożeniony z trzyletnią córką Leszka Białego – Salomeą, i następnie oboje zostali koronowani na władców Królestwa Halickiego.
Z czasem Przemyśl zaczął tracić jednak pozycję stołecznego grodu na rzecz Halicza. Po śmierci Daniela jego syn Lew Daniłowicz, książę halicko-przemyski i władca ziemi bełskiej, udawał się na wyprawy łupieżcze z Tatarami na Węgry i Polskę. Po śmierci księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego zaczął on czynić starania o tron polski. W celu uzyskania przychylności Polaków nadał im w Przemyślu przywilej wyłączający ich spod prawa ruskiego, a miastu samorząd i możliwość korzystania z prawa magdeburskiego (ok. 1280 r.). Po śmierci Lwa Daniłowicza, władzę nad księstwem halicko-przemyskim objął jego syn Jerzy, który wspierał Władysława Łokietka w walce z Czechami o tron krakowski.
Po wymarciu Rurykowiczów, Władysław Łokietek osadził w Haliczu ich siostrzeńca, a swojego kuzyna, Piasta mazowieckiego Bolesława. Po objęciu tronu halickiego przeszedł na prawosławie i przyjął imię dziada po kądzieli, Jerzego I. Był spowinowacony z Kazimierzem Wielkim, będąc szwagrem jego żony, Aldony, córki Giedymina Wielkiego, księcia litewskiego.
W 1338 Bolesław Jerzy II uczynił swoim spadkobiercą króla polskiego Kazimierza Wielkiego. W 1340 został zamordowany w wyniku spisku części bojarów halickich pod wodzą namiestnika Przemyśla Detki, którzy korzystali z pomocy Tatarów. Żonę Trojdenowica bojarzy utopili w przerębli. Celem spisku była chęć zdobycia władzy nad ziemią przemyską. Po tragicznej i bezpotomnej śmierci Jerzego II, księstwo halicko-przemyskie zajął Kazimierz Wielki.
Lata 1340-1772
Po przejęciu Przemyśla, Kazimierz Wielki buduje nowy murowany zamek istniejący do dziś. Dzięki przywilejom królewskim, w mieście chętnie zaczęli osiedlać się rzemieślnicy i kupcy z Niemiec, o czym świadczą księgi miejskie z XV wieku. Następca Kazimierza Ludwik Węgierski - król Polski i Węgier, oddał w 1372 Ruś Czerwoną w zarząd Władysławowi Opolczykowi, a po odwołaniu go w 1378, wciela Ruś do Węgier. Po śmierci Ludwika, rządy sprawuje jego córka królowa Maria Andegaweńska, która w 1384 uposażyła biskupstwo przemyskie. Wiosną 1387 ziemie te przyłączyła do Polski siostra Marii - królowa Jadwiga, dwa lata później Władysław Jagiełło nadaje miastu prawo magdeburskie. W 1410 ziemia przemyska wystawiła własną chorągiew w bitwie pod Grunwaldem. W 1498 miasto pada łupem odwetowej wyprawy hospodara mołdawskiego Stefana III. Od XV do XVIII w. Przemyśl był siedzibą sądownictwa szlacheckiego: ziemskiego i grodzkiego. Na wiek XV i XVI przypada okres największego rozkwitu miasta, które staje się jednym z najbogatszych w Koronie. Budowane są mury miejskie, wodociągi, nowy ratusz, kamienice i kościoły. Mieszkańcy miasta otrzymują liczne przywileje królewskie, które przyczyniają się do wzrostu gospodarczego. Oprócz Polaków, Rusinów i Niemców mieszkają tu również Żydzi, którzy mają swoją własną dzielnicę. Miasto jest siedzibą dwóch biskupów: prawosławnego i katolickiego. Po zawarciu w 1596 unii brzeskiej, prawosławny biskup przemyski Michał Kopysteński odmówił przystąpienia do niej, co spowodowało blisko 100 letni konflikt ze zwolennikami unii, którzy od 1610 mieli własnego biskupa. Dopiero w 1691 biskup Innocenty Winnicki przystąpił do jedności z kościołem rzymskim. Od połowy XVII wieku miasto, podobnie jak cały kraj, chyli się ku upadkowi. Decydujący wpływ mają tu liczne wojny, którymi nękają państwo polskie najeźdźcy: Tatarzy, Kozacy (1648), Szwedzi (1655), Węgrzy (1657). W całej Polsce ziemia przemyska w XVII wieku jest znana głównie z walk szlachty, której wybryki były trudne do poskromienia. Barwnie opisał to Władysław Łoziński w swoim dziele „Prawem i lewem”. Wiek XVII to również fundacje nowych klasztorów: jezuitów, karmelitów, bonifratrów, misjonarzy, benedyktynek. Jezuici zakładają w 1628 kolegium, misjonarze prowadzą naukę w seminarium duchownym, benedyktynki prowadzą edukację dla dziewcząt. Handel został zdominowany przez kupców żydowskich. W XVIII wieku do upadku miasta przyczyniają się częste przemarsze koronnych i obcych wojsk, które pobierają wysokie kontrybucje. Aby zapełnić miejską kasę, rajcy zaciągają pożyczki w m.in. w klasztorach i u Żydów. W 1754 pierwszą w mieście drukarnię zakłada Adam Klein. W latach 1756-64 starostą przemyskim jest przyszły król Polski Stanisław August Poniatowski.
Lata 1772–1918
Podczas pierwszego rozbioru Polski w 1772 Przemyśl wraz z południową Małopolską przeszedł pod panowanie Habsburgów. Przemyśl stał się stolicą jednego z 20 cyrkułów. Wkrótce nastąpiły liczne wyburzenia w tkance miasta. Rozebrano ratusz i mury miejskie, a kasacji uległy zgromadzenia dominikanów, dominikanek, bonifratrów, karmelitów, jezuitów i bazylianów. Klasztor dominikanów przeznaczono na urząd cyrkułu, a w klasztorze dominikanek umieszczono szpital dla okupacyjnych wojsk austriackich. Nastał czas zastoju w rozwoju miasta, wzmagany powodziami (1836, 1837, 1849), zarazami (1831, 1849) i głodem (1830, 1847).
Druga połowa wieku XIX przyniosła ożywienie gospodarcze, a przełomem było poprowadzenie w 1861 Kolei galicyjskiej im. Karola Ludwika łączącej Wiedeń z Krakowem oraz Lwowem. W 1872 otwarto zaś Pierwszą Węgiersko-Galicyjską Kolej Żelazną, która poprzez Zagórz i Przełęcz Łupkowską umożliwiła bezpośrednie połączenie z Budapesztem. Miasto znacznie się rozbudowało poza dawny obszar murów miejskich.
Do końca panowania austriackiego Przemyśl pozostał trzecim co do wielkości i znaczenia miastem Galicji, po Lwowie i Krakowie.
W czasie I wojny światowej Przemyśl był oblegany dwukrotnie jako austro-węgierska Twierdza Przemyśl. Podczas wyzwalania Przemyśla z rąk ukraińskich w listopadzie 1918 doszło do zamieszek anty-żydowskich, którzy zostali oskarżeni o sprzyjanie Ukraińcom.
Lata 1918–1945
W czasie II wojny światowej zniszczeniu uległo około 45% miasta, w szczególności dzielnica żydowska i przedmieścia. Zniszczona została katedra oraz fronton kościoła franciszkanów, na Zasaniu spalone zostały budynki klasztoru i kościoła Benedyktynek. Miasto do czasu II wojny światowej było także siedliskiem ludności żydowskiej, która stanowiła według spisu z 1931 29,5% ludności miasta i posiadała 4 synagogi (dwie, obecnie nieistniejące, zlokalizowane w starej dzielnicy żydowskiej w okolicy Rybiego Placu, kolejną na ul. Słowackiego - obecnie biblioteka publiczna - oraz opuszczoną i będącą w stanie ruiny synagogę zasańską). W dniach 16-19 września 1939 Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung pod dowództwem Udo von Woyrscha oraz Einsatzkommando 3/I pod dowództwem Alfreda Hasselberga, przy udziale jednostek Wehrmachtu, aresztowały i rozstrzelały w okolicznych miejscowościach (Pikulice, Przekopana, Medyka) co najmniej 800-900 Żydów. Był to największy pogrom ludności żydowskiej do czasu napaści Niemiec na Związek Radziecki w 1941.
27 lipca 1944 Przemyśl został zdobyty przez Armię Czerwoną i przez współdziałających z nią żołnierzy 38. Pułku Piechoty Armii Krajowej.
Jesienią 1944 r. władze radzieckie założyły w mieście Obóz Przejściowy NKWD nr 49 dla żołnierzy AK i innych przeciwników okupacji sowieckiej. Najczęściej wywożono stąd jeńców do m. Borowicze lub do więzienia na Zamku w Rzeszowie, a także do obozów na Syberii. Represje względem żołnierzy AK trwały do października 1956.
Posłowie
Mieszkańcy Przemyśla wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 22.
Marek Kuchciński, poseł na Sejm RP IV, V i VI kadencji, wicemarszałek Sejmu VI kadencji, były przewodniczący Klubu Parlamentarnego PiS, marszałek sejmu VIII kadencji
Marek Rząsa, poseł na Sejm, samorządowiec, PO
Wojciech Bakun, poseł na Sejm, Kukiz'15
Dzielnice i osiedla Przemyśla
Kruhel Wielki
Osiedle Rycerskie
Wieniawskiego
Rozwój terytorialny
Z dniem 1.01.2010 do miasta została przyłączona miejscowość Kruhel Wielki z gminy Krasiczyn, o powierzchni 2,39 km².
Urbanistyka i architektura
W Przemyślu znajduje się największa liczba obiektów zabytkowych na obszarze województwie podkarpackiego oraz jedna z największych w skali ogólnopolskiej. Swoją siedzibę ma tutaj Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków.
Zamki, pałace i dworki
Zamek Kazimierzowski
Pałac Lubomirskich
Pałac Biskupów Greckokatolickich
dworek Stanisława Orzechowskiego
Pałac Biskupów Rzymskokatolickich
Kościoły i klasztory
Archikatedra rzymskokatolicka Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Jana Chrzciciela
Kościół św. Marii Magdaleny i klasztor oo. franciszkanów
Kościół św. Teresy i klasztor oo. karmelitów
Kościół św. Antoniego Padewskiego i klasztor oo. franciszkanów reformatów
Kościół Trójcy Przenajświętszej i klasztor ss. benedyktynek
Kościół św. Józefa (Salezjanie)
Kościół Matki Bożej Szkaplerznej i klasztor ss. karmelitanek bosych
Kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy
Kościół św. Jana Apostoła
Kościół Metodystów
Cerkwie i klasztory
Archikatedra bizantyjsko-ukraińska św. Jana Chrzciciela
Cerkiew bizantyjsko-ukraińska Matki Bożej Bolesnej i klasztor oo. bazylianów
Cerkiew bizantyjsko-ukraińska Wniebowstąpienia Pańskiego
Cerkiew prawosławna Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy – siedziba parafii wojskowej
Cerkiew prawosławna Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy – siedziba parafii w dekanacie Przemyśl diecezji przemysko-nowosądeckiej
Synagogi
Nowa Synagoga
Synagoga Zasańska
Najstarsza Synagoga – nieistniejąca
Stara Synagoga – nieistniejąca
Synagoga Tempel – nieistniejąca
Budynki użyteczności publicznej
gmachy Urzędu Miejskiego i Urzędu Wojewódzkiego
zabytkowa zabudowa Rynku
Dworzec kolejowy
Wieża Zegarowa – Muzeum Dzwonów i Fajek
Dom Robotniczy
Narodnyj Dim
ratusz – nieistniejący
Architektura i sztuka Secesji
założenie urbanistyczne w dzielnicy Zasanie – ul. Długosza, Grunwaldzka i pl. Konstytucji
wille: „Marya” przy Słowackiego 27, Poniatowskiego 25 (Zasanie)
Architektura militarna i obronna
fragmenty murów obronnych miasta
forty Twierdzy Przemyśl
bunkry Linii Mołotowa
Cmentarze
zabytkowe nagrobki na Cmentarzu Głównym
Nowy cmentarz żydowski
Stary cmentarz żydowski – nieistniejący
Cmentarz Wojskowy
Zabytkowy zespół cmentarzy wojennych Twierdzy Przemyśl 1914-1915 Cmentarz Żołnierzy Rosyjskich Cmentarz i Mauzoleum Żołnierzy Niemieckich Cmentarze Żołnierzy Austro-Węgierskich Cmentarz Żołnierzy Austriackich
Pozostałości preromańskie i romańskie
preromańska rotunda – relikty na Wzgórzu Zamkowym, IX w.
preromańskie monasterium na Wzgórzu Zamkowym, IX w.
romańska bazylika trzynawowa, X w.
palatium książęce, X w.
Inne
Budynek dawnego Greckokatolickiego Seminarium Duchownego
Neogotycka portiernia
Budynek dawnego Prewentorium
Most kolejowy z 1891
Kopiec Tatarski
Pomnik Orląt Przemyskich
Pomnik Adama Mickiewicza w Przemyślu
Pomnik Jana III Sobieskiego w Przemyślu
Pomnik-ławeczka Józefa Szwejka w Przemyślu
Pomnik Jana Pawła II
Demografia
Piramida wieku mieszkańców Przemyśla w 2014.
Wykres zmian liczby ludności miasta na przestrzeni ostatnich 200 lat:
Gospodarka
Przemysł drzewny (Zakłady Płyt Pilśniowych „Fibris”), wytwórnia farb i pomocy szkolnych Pollena Astra, mechaniczny i automatyki przemysłowej (Polna, Fanina), kosmetyczny (Inglot), tkanin powlekanych (Sanwil). Ponadto ośrodek tradycyjnych rzemiosł – ludwisarstwa (ludwisarnia Felczyńskich) i fajczarstwa (fajka przemyska).
Transport drogowy
Droga krajowa nr 28 Zator – Wadowice – Nowy Sącz – Gorlice – Biecz – Jasło – Krosno – Sanok – Przemyśl – Medyka
Droga krajowa nr 77 Lipnik – Sandomierz – Gorzyce – Stalowa Wola – Nisko – Leżajsk – Tryńcza – Jarosław – Radymno – Przemyśl
Droga wojewódzka nr 884 Przemyśl – Krzywcza – Dubiecko – Dynów – Barycz – Domaradz
Droga wojewódzka nr 885 Przemyśl – Malhowice
W listopadzie 2012 oddano do użytku obwodnicę z mostem na Sanie „Brama Przemyska”. Obwodnica, łącząc drogi krajowe nr 28 i 77, pozwoliła wyeliminować ruch tranzytowy z centrum miasta i ułatwiła dojazd do przejścia granicznego z Ukrainą w Medyce.
W 2015 oddano do użytku drogę obwodową (budowaną od września 2013) łączącą drogą krajową nr 28 z drogą wojewódzką nr 885.
Od miasta do węzła autostradowego "Przemyśl" Autostrady A4 jest ok. 16,5 km (przez DK77).
Transport kolejowy
Miasto ma stację kolejową Przemyśl Główny oraz przystanek kolejowy Przemyśl Zasanie.
Transport lotniczy
Przy ul. Monte Cassino znajduje się lądowisko sanitarne otworzone w 1988. Lądowisko zlokalizowane w koszarach przy ul. Mickiewicza posiada Bieszczadzki Oddział Straży Granicznej. Około 35 km na południowy zachód od miasta funkcjonuje lądowisko Arłamów.
Ośrodki kultury
Centrum Kulturalne w Przemyślu (Klub „Piwnice”)
Przemyskie Centrum Kultury i Nauki „Zamek”
Młodzieżowy Dom Kultury
Wojskowy Ośrodek Kultury
Dom Kultury „Kolejarz”
Teatr
Teatr „Fredreum” na Zamku Kazimierzowskim – Towarzystwo Dramatyczne im. Aleksandra Fredry
Kino
Kino „Centrum”
Galerie sztuki
Państwowa Galeria Sztuki Współczesnej
White Photo Gallery – Galeria Fotografii
Galeria Fotografii przy MKK „Niedźwiadek”
Galeria ZAMEK
Galeria GALICJA
Antyki i Dzieła Sztuki
Muzea i archiwa
Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej Muzeum Dzwonów i Fajek Muzeum Historii Miasta Przemyśla
Muzeum Archidiecezjalne im. św. Józefa Sebastiana Pelczara
Ekspozycja Muzealna Kaponiera 8813 – prywatne
Muzeum Twierdzy Przemyśl Fort VIII „Łętownia” Fort VII 1/2 „Tarnawce” w Ostrowie
Ukraińskie Regionalne Muzeum „Strywihor” w Przemyślu – nieistniejące
Archiwum Państwowe
Schron Kierowania Obroną Cywilną
Biblioteki
Przemyska Biblioteka Publiczna im. Ignacego Krasickiego
Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Józefa Gwalberta Pawlikowskiego w Przemyślu
Biblioteka Naukowa Towarzystwa Przyjaciół Nauk
Centrum handlowe
Galeria Sanowa
Cykliczne imprezy kulturalne
Wielokulturowy Festiwal „Galicja” (organizator: Fundacja „Dziedzictwo” przy współpracy UM Przemyśl)
Dni Patrona Miasta „Wincentiada” (organizator: Przemyskie Centrum Kultury i Nauki)
Turniej Satyry im. Ignacego Krasickiego „O Złotą Szpilę” (organizator: CK Przemyśl) – konkurs stworzony i prowadzony przez Barbarę Płocicę, założeniem turnieju jest wyłonienie najlepszych satyryków w czterech konkurencjach: teatralnej, recytacji, literackiej i plastycznej.
Festiwal „Agora” (organizator: CK Przemyśl)
Noc Iwana Kupały* (organizator: Związek Ukraińców w Polsce Koło w Przemyślu)
Podkarpacki Jarmark Turystyczny (otwarcie sezonu turystycznego w województwie)
Barbarossa – inscenizacja walk o miasto z okresu II wojny światowej
Święto mleka
Święto fajki(organizator: Przemyski Klub Fajki)
Święto wina i miodu
Jarmark Turystyczny
Salezjańskie Lato Muzyczne – festiwal muzyki organowej i kameralnej
Jesień Muzyczna
Polsko-Ukraiński Festiwal Jazzowy „Jazz Bez”
Przemyska Wiosna Fredrowska
Film i fotografia
Promocja Filmu Polskiego (organizator: Wydział Kultury UM Przemyśl)
Maraton Filmowy „Z Przemyślem w tle” (organizator: Kino „Kosmos”)
Festiwal Filmów Niezależnych w Przemyślu „CK OFF”
Muzyka i taniec
Jazz Bez... – Mikołajki jazzowe (organizator: CK Przemyśl)
Jazz nad Sanem (organizator MKK „Niedźwiadek”)
Świętojańska noc jazzowa (organizator: PCKiN)
Ogólnopolski Festiwal Kapel Podwórkowych (organizator: CK Przemyśl)
Przemyska Jesień Muzyczna (organizator: Towarzystwo Muzyczne w Przemyślu)
Dni Muzyki Oratoryjno-Kantatowej (organizator: CK Przemyśl)
Festiwal „Ghitaralia” (organizator Zespół Państwowych Szkół Muzycznych)
Międzywojewódzki Przegląd Dziecięcych Zespołów Tańca Ludowego „Taneczny Krąg” (organizator: CK Przemyśl)
Międzynarodowy Festiwal Muzyki Akordeonowej.
Salezjańskie Lato Muzyczne
Muzyka Młodych u Franciszkanów
Plastyka
Międzynarodowe Biennale Malarstwa „Srebrny Czworokąt” (organizator: Państwowa Galeria Sztuki Współczesnej w Przemyślu)
Teatr
Biesiada Teatralna w Horyńcu-Zdroju – Konfrontacje Zespołów Teatralnych Małych Form (organizator: CK Przemyśl)
Przegląd Teatralny „Antrakt” (organizator: CK Przemyśl)
Przemyska Jesień Teatralna (organizator: CK Przemyśl)
Przemyska Wiosna Fredrowska (organizator: PCKiN)
Kluby taneczne
Neo Club w podziemiach DH Szpak
Klub „Zebra”
Bar Secesja ceglane piwnice restauracji CK Monarchia
Radio
Radio Eska Przemyśl
Prasa
Życie Podkarpackie
Brama Przemyska
Pogranicze – niewydawany już tygodnik
Przemyski Przegląd Kulturalny
Nasz Przemyśl
Vorota - miesięcznik w języku ukraińskim
Moja Praca. Biuletyn Powiatowego Urzędu Pracy w Przemyślu. Wszystkie dotychczasowe numery „Mojej Pracy”, w wersji elektronicznej, dostępne są na stronie internetowej PUP Przemyśl.
Internet
Portal Przemyski
Szpitale publiczne.
W Przemyślu znajdują się trzy szpitale:
Szpital Wojewódzki w Przemyślu,
Wojewódzki Podkarpacki Szpital Psychiatryczny,
Szpital Miejski z Przychodnią w Przemyślu (dawniej Szpital Wojskowy nr 114).
Nauka
Towarzystwo Przyjaciół Nauk
Południowo-Wschodni Instytut Naukowy
Edukacja
Krajowa Szkoła Skarbowości
Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania
Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa
Wyższe Seminarium Duchowne
Państwowa Wyższa Szkoła Wschodnioeuropejska
Kluby sportowe
Młodżieżowy Klub Sportowy „MOTOR” - piłka nożna dziewcząt i kobiet (III liga gr. podkarpacka kobiet)
Uczniowski Klub Sportowy Gim Baskets 2 Przemyśl - 2 liga koszykówki mężczyzn, grupy młodzieżowe koszykówki.
Miejski Klub Sportowy Polonia Przemyśl – piłka nożna (III liga – grupa lubelsko–podkarpacka)
Klub Sportowy Czuwaj Przemyśl – piłka nożna (V liga – grupa Jarosław)
AZS Przemyśl – piłka ręczna (I Liga)
Tempo 5 Przemyśl – lekkoatletyka
NURT POSIR Przemyśl – tenis stołowy (II liga)
ORKA Przemyśl – pływanie
Przemyska Szkoła Bokserska NIEDŹWIADKI – boks
POSiR Przemyśl – narciarstwo
Przemyskie Towarzystwo Cyklistów – kolarstwo
Klub Strzelecki „Twierdza” LOK Przemyśl – strzelectwo
Szkoła Tańca „A-Z” Przemyśl – taniec
Powiatowy Szkolny Związek Sportowy
Międzyszkolny Klub Sportowy JUVENIA
Powiatowe Szkolne Towarzystwo Sportu i Rekreacji
Klub Żeglarski OPTY przy MZK sp. z o.o.
Stowarzyszenie Karate SAIHA KYOKUSHINKAI-IFK
Przemyski Klub Karate Kyokushin (PKKK)
Przemyski Klub SHORIN – RYU Karate
Przemyska Reprezentacja Maratończyków
Sportowo-Kulturalny Klub Szachowy Przemyśl
UKS Gim Basket 2 Przemyśl- koszykówka ( II liga)
SRS Czuwaj Przemyśl- I liga, piłka ręczna
Obiekty sportowe
Strzelnica LOK (pneumatyczna i kulowa) ul. Słowackiego 40
Przemyski Park Sportowo Rekreacyjny (POSiR) ul. Sanocka 4
Stok narciarski w Przemyślu (POSiR)
Sztuczne Lodowisko (POSiR) ul. Sanocka 2
Kryta Pływalnia (POSiR) ul. 22 Stycznia 6
Hala sportowa POSiR ul. Mickiewicza 30
Korty Tenisowe (KS Czuwaj) ul. 22 Stycznia 6
Skate Park (POSiR) ul. Sanocka 2 (zlikwidowany)
Stadion Miejskiego Klubu Sportowego „Polonia” ul. Sanocka 18
Stadion Klubu Sportowego „Czuwaj” ul. 22 Stycznia 6
Stadion szkolny „Juvenia” ul. Dworskiego 98 (lekkoatletyczny)
Boiska do siatkówki plażowej (Wyb. Ojca Świętego – plaża miejska)
Boisko ORLIK ul. Dworskiego 96
Inne
Spływy kajakowe Doliną Sanu
Capoeira – Brazylijska sztuka walki (Grupa Axe Capoeira – Sekcja Przemyśl)
Religia
Przemyśl to miasto kilku wyznań i obrządków (obok rzymskokatolików, z arcybiskupem metropolitą Adamem Szalem na czele, także grekokatolicy, mający tu arcybiskupa metropolitę swego obrządku, Jana Martyniaka, prawosławni z arcybiskupem diecezji przemysko-nowosądeckiej Adamem (rezydującym w Sanoku) oraz przedstawiciele nurtów protestanckich: metodyści, adwentyści, baptyści, zielonoświątkowcy, a także Świadkowie Jehowy.
Wspólnoty wyznaniowe
Katolicyzm Kościół rzymskokatolicki (dekanaty I, II i III oraz parafia wojskowa Kościół greckokatolicki (dekanat przemyski)
Cerkiew Prawosławna Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny (Dekanat Przemyśl: 2 parafie, w tym 1 wojskowa Prawosławnego Ordynariatu Wojska Polskiego)
Protestantyzm Kościół Ewangelicko-Metodystyczny (Parafia Ewangelicko-Metodystyczna Opatrzności Bożej w Przemyślu) Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (zbór w Przemyślu) Kościół Chrześcijan Baptystów (Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Przemyślu) Kościół Zielonoświątkowy (Zbór „Nazaret” w Przemyślu)
Inne Świadkowie Jehowy – dwa zbory (Przemyśl-Wschód i Przemyśl-Zachód, w tym grupa języka migowego), Sala Królestwa (ul. Armii Krajowej 31). Działalność Świadków Jehowy w mieście sięga lat 20. XX w., prowadzili ją wówczas wyznawcy ze Lwowa i jego okolic. Od lat 50. XX w. tutejsi Świadkowie Jehowy utrzymywali konspiracyjne kontakty ze współwyznawcami na Ukrainie, którzy nadzorowali działalność Świadków Jehowy w całym ZSRR). Utrzymywano z nimi stałą korespondencję, a listy przesyłano dzięki kolejarzom jeżdżącym na trasie z Przemyśla do Lwowa. Działalność ta nosiła kryptonim Erika. Świecki Ruch Misyjny „Epifania” – zbór w Przemyślu, ul. Smolki 6/3.
Miasta i gminy partnerskie
Paderborn, Niemcy (1993)
okręg South Kesteven, Wielka Brytania (1993)
Lwów, Ukraina (1995)
Kamieniec Podolski, Ukraina (1997)
Eger, Węgry (2003)
Truskawiec, Ukraina (2004)
Mościska, Ukraina (2008)
Humenné, Słowacja (2010)
Chivasso, Włochy (2017)
Ciekawostki
Nazwa miasta Przemyśla pojawia się w jednej z najpopularniejszych rosyjskich piosenek z okresu I wojny śwatowej zatytułowanej Galicyjskije Polja.
Źródło treści i historia autorów: Wikipedia. Tekst skrócono i uporządkowano.
Tworzenie stron internetowych – Przemyśl
Dla firm działających na obszarze miejscowości Przemyśl projektujemy witryny dopasowane do sposobu, w jaki klienci zamawiają usługi lub produkty.
Strona z ofertą dla klientów biznesowych
Przygotowujemy podstrony opisujące usługi, proces współpracy i przykładowe realizacje. Formularz pozwala wskazać zakres projektu i zostawić dane do kontaktu w sprawie wyceny.
Strona usługowa z portfolio
Realizacje można uporządkować według rodzaju zlecenia i opisać zakres każdej z prac. Klient może przejść z przykładu realizacji do odpowiedniej usługi i wysłać zapytanie.