Radom – informacje o miejscowości
Radom – miasto na prawach powiatu w centralno-wschodniej Polsce, w województwie mazowieckim, położone nad rzeką Mleczną, historycznie w Małopolsce.
Największy ośrodek miejski w widłach Wisły i Pilicy. Czternaste co do wielkości miasto w Polsce. Siedziba powiatu radomskiego i kurii diecezji radomskiej. Miasto królewskie w powiecie radomskim województwa sandomierskiego w drugiej połowie XVI wieku.
Według danych GUS z 31.12.2015 roku miasto zamieszkiwało 216 159 mieszkańców.
Radom jest siedzibą wielu instytucji o regionalnym znaczeniu. Mieszczą się tu: wojewódzki urząd skarbowy, wydział zamiejscowy wojewódzkiego sądu administracyjnego, sąd okręgowy wraz z prokuraturą okręgową, delegatura urzędu wojewódzkiego i urzędu marszałkowskiego. Ponadto ma tu siedzibę Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych, delegatura Instytutu Pamięci Narodowej, delegatura ABW i Mazowiecka Komenda Wojewódzka Policji obejmująca swoim działaniem województwo mazowieckie z wyjątkiem aglomeracji warszawskiej.
Według projektu ESPON Radom zalicza sie do grona dużych miast o znaczeniu krajowym lub międzynarodowym.
Miasto jest również organizatorem międzynarodowych pokazów lotniczych Radom Air Show. Międzynarodowy Festiwal Gombrowiczowski i Radomski Festiwal Jazzowy są dziś kulturową wizytówką miasta.
Położenie
Radom znajduje się w centralnej Polsce, w południowej części województwa mazowieckiego nad rzeką Mleczną. Historycznie położony jest w Małopolsce, w ziemi sandomierskiej. Zgodnie z fizycznogeograficznym podziałem Kondrackiego miasto położone jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich, gdzie większa część miasta położona jest na Równinie Radomskiej, natomiast północny kraniec na Równinie Kozienickiej.
Radom znajduje się na terenie o wysokościach od 130 do 207 m n.p.m.
Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 111,80 km².
Podział administracyjny
Do niemal połowy 2012 roku w Radomiu nie istniał żaden oficjalny podział na dzielnice.
Konsultacje społeczne w sprawie podziału Radomia na obszary dla potrzeb Systemu Informacji Miejskiej (w skrócie: SIM) zostały zorganizowane przez Urząd Miejski w Radomiu oraz Miejski Zarząd Dróg i Komunikacji w Radomiu. Były one przeprowadzone w okresie od 14 grudnia 2011 r. do 13 stycznia 2012 r. W wyniku zatwierdzenia przez Radę Miasta Radomia (Uchwała nr 330/2012) przygotowanego podziału miasta na obszary SIM (zwyczajowo odpowiadające dzielnicom i osiedlom – co ma również odzwierciedlenie w nazwach poszczególnych obszarów, jak też zostało uwypuklone w podsumowaniu konsultacji), miasto zostało podzielone na 56 obszarów (osiedli i dzielnic).
Miasto według SIM dzieli się na następujące dzielnice i osiedla:
osiedle Akademickie
Długojów Górny
Huta Józefowska
Miasto Kazimierzowskie
Młynek Janiszewski
osiedle Nad Potokiem
Nowa Wola Gołębiowska
Nowiny Malczewskie
Rajec Poduchowny
Rajec Szlachecki
Stara Wola Gołębiowska
Stare Miasto
Wólka Klwatecka
osiedle XV-lecia
Klimat
Według klasyfikacji Wincentego Okołowicza Radom leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Według uaktualnionej klasyfikacji Köppena-Geigera Radom leży w strefie Dfb – klimatu umiarkowanego kontynentalnego.
Toponimia
Według legendy „O srebrnopiórym orle i radomskim grodzie” pewien młodzieniec trafił niesiony głodem do pięknej, zaklętej wioski. Drzewa, krzewy i rzeka szumiały jakby chcąc coś mu powiedzieć. Oczarowany tym pięknem wypowiedział „Rad dom bym tutaj zbudował”. To odczarowało wioskę. Jej mieszkańcy ugościli młodzieńca, a na tamtym miejscu wybudowano gród „Radom”.
W rzeczywistości Radom brzmiał pierwotnie Radom’ (z miękkim m' – stąd dopełniacz: Radomia) i był przymiotnikiem dzierżawczym od imienia Radom (dopełniacz: Radoma), które to imię jest skrótem od imienia Radomir. Czyli Radom’ oznaczał „gród [należący do] Radoma” – tak jak Poznań to „gród [należący do] Poznana”.
Kalendarium
VIII-IX wiek – istniała osada w dolinie rzeki Mlecznej (w rejonie dzisiejszego Starego Miasta)
2. połowa X wieku – budowa grodu obronnego
1155 – pierwsza pisana wzmianka o Radomiu w bulli papieża Hadriana IV
1233 – pierwsza pisemna wzmianka o kasztelanie radomskim – Marku
2. połowa XIII wieku – Stary Radom otrzymał prawa średzkie
1340 – Kazimierz III Wielki założył Nowy Radom
1364 – Radom otrzymał prawo magdeburskie
1360-1370 – Kazimierz Wielki ufundował mury miejskie, zamek królewski, ratusz i kościół farny pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela
XV – XVIII w. – miejsce sądów szlacheckich pierwszej instancji: grodzkiego i ziemskiego
1401 – w Radomiu zawarto unię wileńsko-radomską unię Polski z Litwą
1469 – poselstwo czeskie ofiarowało w Radomiu koronę Władysławowi Jagiellończykowi
1481 – w Radomiu zamieszkał drugi syn Kazimierza Jagiellończyka, królewicz Kazimierz (obecny patron miasta), który pod nieobecność przebywającego na Litwie ojca sprawował stąd rządy w Koronie
1489 – na radomskim zamku wielki mistrz zakonu krzyżackiego Johann von Tieffen złożył hołd lenny królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi
1495 – w farze radomskiej syn Kazimierza Jagiellończyka – Fryderyk – odebrał insygnia kardynalskie.
1505 – obradujący w Radomiu sejm uchwalił konstytucję Nihil novi oraz zatwierdził „Statut Łaskiego” – pierwszy zbiór praw państwa polskiego.
1564 – według przeprowadzonej lustracji miasto liczyło 1800 osób, 180 domów, 14 jatek, 2 łaźnie i 2 młyny.
1613 – Radom stał się siedzibą Koronnego Trybunału Skarbowego.
1628 – miasto zostało zniszczone przez wielki pożar.
1656 – podczas najazdu szwedzkiego, w Rynku, w domu nr 4 należącym do Adama Gąski kwaterował król szwedzki Karol X Gustaw.
1660 – po opuszczeniu miasta przez Szwedów liczyło ono 395 mieszkańców i 37 domów
1724 – August II Sas wydaje przywilej „De non tollerandis judaeis” mówiący o zakazie zamieszkiwania ludności żydowskiej w granicach miasta.
1737-1756 – budowa Kolegium Pijarów, według projektu Antonio Solariego
1763 – Radom liczył 1370 mieszkańców i 137 budynków
1767 – Karol Radziwiłł zawiązał w Radomiu konfederację
1787 – Stanisław August Poniatowski powołał w Radomiu Komisję Dobrego Porządku.
1795 – po III rozbiorze Polski Radom został włączony do zaboru austriackiego i stał się siedzibą Cyrkułu, Komisji Obwodowej, Trybunału Cywilnego i Sądu Pokoju.
1809 – Radom został stolicą departamentu w Księstwie Warszawskim.
1816 – powstało województwo sandomierskie z siedzibą władz w Radomiu
1817 – założenie pierwszej świeckiej szkoły elementarnej pod przewodnictwem Łukasza Raczyńskiego
1819 – Fryderyk August Schnierstein otworzył zakład garbarski, zapoczątkowując przemysłowy rozwój miasta.
1825–1827 – wzniesiono pałac Komisji Województwa Sandomierskiego w Radomiu, według projektu Antonia Corazziego.
1827 – z inicjatywy ks. Kazimierza Kłaczyńskiego powstało Radomskie Towarzystwo Naukowe
1844 – Radom został stolicą guberni radomskiej, której granice sięgały aż podkrakowskiego Miechowa
1867 – miasto jako jedno z pierwszych w Królestwie otrzymało kanalizację; z guberni radomskiej wyłączone zostały południowe powiaty, co dało początek guberni kieleckiej.
1885 – uruchomienie linii kolejowej z Dęblina do Dąbrowy Górniczej
1901 – uruchomienie w Radomiu jednej z pierwszych w Królestwie elektrowni oraz miejskiej sieci oświetleniowej
1905 – w Radomiu w trakcie strajków doszło do starć pomiędzy robotnikami a oddziałami carskimi.
1910 – w Radomiu powstał klub sportowy Radomskie Towarzystwo Sportowe Radom, z biało-czerwonymi barwami klubowymi.
1910 – Radom liczył 43 581 mieszkańców
1918 – Radom wszedł w skład administracyjny województwa kieleckiego aż do 1939 r.
1918 – w Radomiu powstała Dyrekcja Okręgowa Kolei (w latach 30. XX w. przeniesiona do Chełma, a następnie do Lublina)
1921 – w Radomiu mieszkało 24.495 Żydów, na ogólną liczbę 61599 mieszkańców stanowiąc 39,7% mieszkańców
1926 – w Radomiu powstał klub sportowy RKS Broń Radom
1927 - odbyły się w mieście pierwsze po zamachu majowym wybory samorządowe, które zdecydowanie wygrała Polska Partia Socjalistyczna
1933 – Radom uzyskał połączenie kolejowe z Warszawą.
1936-1939 – Radom wszedł w skład Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP), powstała m.in. Fabryka Chemiczna, Fabryka Broni (późniejsze Zakłady Metalowe „Łucznik”), gazownia miejska, fabryka telefonów, fabryka obuwia. W okresie tym powstał Teatr Rozmaitości, nawiązujący do tradycji teatru radomskiego z pierwszej połowy XIX w. oraz filia Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie – zalążek szkolnictwa wyższego w mieście.
1939 – miasto liczyło 85 501 mieszkańców.
1939–1945 – Radom był stolicą dystryktu radomskiego w Generalnym Gubernatorstwie.
1941 – utworzenie przez Niemców getta, w którym zgromadzono 32 tys. Żydów
1942-1944 – wywiezienie i wymordowanie radomskich Żydów w obozach zagłady; likwidacja getta
22 listopada 1942 r. – zamach oddziału Gwardii Ludowej pod dowództwem Jana Żebraka ps. „Kozak” na kino „Apollo”. Obrzucono granatami wychodzących z kina hitlerowców, z których siedmiu zginęło a 19 odniosło rany.
23 kwietnia 1943 r. – zamach oddziału Gwardii Ludowej pod dowództwem Stanisława Lechtary na tzw. Deutsches Haus przy ul. Malczewskiego, gdzie odbywało się zebranie dygnitarzy hitlerowskich z udziałem starosty Radomia i sekretarza generalnego gubernatora Franka. Od wrzuconych do gmachu trzech wiązek granatów zginęło siedmiu hitlerowców a 17 odniosło rany.
1944 – po upadku powstania warszawskiego w Radomiu zorganizowany został tajny ośrodek nauczania Uniwersytetu Warszawskiego.
1945, 16 stycznia – wkroczenie do Radomia jednostek Armii Czerwonej
9 września 1945 oddziały Armii Krajowej Obwodu Kielecko-Radomskiego, pod dowództwem Stefana Bembińskiego „Harnasia” opanowały miasto, zdobyły więzienie i uwolniły aresztowanych żołnierzy AK.
1945 przy Fabryce Bata powstał Klub Sportowy Radomiak Radom.
1946 Radom jako stolica powiatu wszedł w skład administracyjny województwa kieleckiego aż do 1975 r.
w roku 1946 miasto liczyło 69 455 mieszkańców.
1950 – w Radomiu powstała Wieczorowa Szkoła Inżynierska NOT, która dała początek późniejszemu Uniwersytetowi Technologiczno-Humanistycznemu oraz Politechnice Świętokrzyskiej. Miasto liczyło 80 298 mieszkańców.
1951 – powstała w Radomiu Oficerska Szkoła Lotnicza. 5 lat później trafili tu legendarni piloci Polskiego lotnictwa: m.in. gen. Stanisław Skalski i płk Wacław Król.
do 1954 roku siedziba wiejskiej gminy Radom.
1963 – ponowne zawiązanie Radomskiego Towarzystwa Naukowego.
1975 – w wyniku reformy administracyjnej Radom uzyskał status stolicy województwa radomskiego.
1976, 25 czerwca – radomscy robotnicy rozpoczęli protest przeciw polityce rządu i PZPR, brutalnie stłumiony przez ZOMO (wydarzenia radomskie) – miasto stało się znanym ośrodkiem opozycji antykomunistycznej.
1980 – 9 października powstaje Międzyzakładowy Komitet Załozycielski NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska z pierwszą siedzibą przy ul. Jacka Malczewskiego.
1984 – powstało Międzyresortowe Centrum Naukowe Eksploatacji Majątku Trwałego – dzisiejszy Instytut Technologii Eksploatacji – jedna z wiodących placówek badawczych w kraju.
1991, 4 czerwca – wizyta w Radomiu papieża Jana Pawła II
1992, 25 marca – utworzenie diecezji radomskiej
1996 – Radomska Wyższa Szkoła Inżynierska otrzymała nazwę Politechnika Radomska.
1999 – Radom jako stolica powiatu wszedł w skład województwa mazowieckiego.
2001, 18 października – tragiczna śmierć 2 biskupa radomskiego Jana Chrapka.
2002, 25 maja – kardynał Joseph Ratzinger, później papież Benedykt XVI, odwiedził Radom w związku ze święceniem Zygmunta Zimowskiego na biskupa.
2004 – rozpoczęła się oczekiwana od kilkudziesięciu lat rewitalizacja Miasta Kazimierzowskiego.
2005 – podpisanie w Radomiu porozumienia międzyregionalnego dotyczącego budowy drogi ekspresowej Wschód-Zachód S12
2006, 22 kwietnia – inauguracja drugiego nawiedzenia kopii Obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej w Radomiu, której przewodniczył kardynał Stanisław Dziwisz, 44 biskupów i tysiące wiernych przybyłych z diecezji radomskiej.
2007 – podczas pokazów lotniczych Air Show pierwszego września w czasie wykonywania swoich pokazów dwa samoloty się zderzyły w efekcie tego śmierć ponieśli dwaj piloci.
2009 – podczas kolejnych pokazów Air Show 30 sierpnia zginęło dwóch białoruskich pilotów. Pilotowany przez nich Su-27 spadł na ziemię w Małęczynie. Ministerstwo Obrony Białorusi nie zezwoliło na podanie opinii publicznej przyczyn katastrofy samolotu.
2012, 27 lipca – Sejm RP uchwalił ustawę o nadaniu Politechnice Radomskiej im. Kazimierza Pułaskiego nazwy „Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu”; ustawa weszła w życie 12 września 2012 r.
Demografia
Wykres liczby ludności miasta Radom na przestrzeni ostatnich 5 stuleci: Źródło: Bank Danych Lokalnych GUS, Roczniki statystyczne GUS i archiwa historyczne
Piramida wieku mieszkańców Radomia w 2014 roku.
Administracja i polityka
Radom jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do swojej Rady Miejskiej w Radomiu 28 radnych. Organem wykonawczym jest prezydent miasta. Siedziba władz znajduje się przy ul. Jana Kilińskiego.
W Radzie Miejskiej w Radomiu działają następujące kluby radnych: Prawo i Sprawiedliwość, Radomianie Razem, Platforma Obywatelska, Porozumienie Lewicy oraz Stowarzyszenie Kocham Radom. Mieszkańcy wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 17.
Radom jest członkiem Związku Miast Polskich. Miasto jest także siedzibą starostwa powiatu radomskiego.
Pomimo utraty funkcji administracyjnej stolicy województwa w 1999 r., w Radomiu funkcjonuje wiele instytucji o regionalnym znaczeniu. Mieści się tu wojewódzki urząd skarbowy, wydział zamiejscowy wojewódzkiego sądu administracyjnego, sąd okręgowy wraz z prokuraturą okręgową, delegatura urzędu wojewódzkiego i urzędu marszałkowskiego. Ponadto ma tu siedzibę Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych i delegatura Instytutu Pamięci Narodowej.
Rada miejska
Prezesi rady miejskiej okresu II RP:
1919-1927 – Maria Kelles-Krauz (PPS)
1927-1928 – Stanisław Kelles-Krauz (PPS, od 1928 senator RP) 1927 – wiceprezes Ludwik Brylant (Lista Nr 6, Związek Rzemieślników i Lokatorów Żydowskich, tzw. folkiści) 1927-1930 – wiceprezes Morduch Kotler (Lista Nr 6, Związek Rzemieślników i Lokatorów Żydowskich, tzw. folkiści)
1930-1934 – brak rady miejskiej decyzją Ministra Spraw Wewn. Felicjana Składkowskiego
1934–1939 – obradom rady przewodniczył prezydent miasta
Przewodniczący okresu III RP:
1991-1994 – Ryszard Fałek
1994-1997 – Jan Rejczak (od 1997 poseł RP)
1999-2002 – Zygmunt Jacek Nita (SLD)
2002-2006 – Tadeusz Derlatka (Radomianie Razem)
2006– Ryszard Fałek (PiS; od grudnia 2006 wiceprezydent miasta)
2006-2007 – Wojciech Skurkiewicz (PiS; od 2007 senator RP)
od 2007 – Dariusz Wójcik (PiS)
Sekretarze rady miejskiej okresu II RP:
1919-1923 – Jechiel vel Hilary Frenkiel (Lista Nr 6, tzw. syjoniści)
1923-1927 – Ludwik Brylant (Lista Nr 3, Związek Rzemieślników i Lokatorów Żydowskich, tzw. folkiści)
1926-1927 – Abram Mojżesz Rottenberg (Lista Nr 6, Zjednoczone Stronnictwa Żydowskie)
1927-1930 – Chaim Marek Finkielsztajn (Lista Nr 3, Poalej Syjon-Lewica)
1927-1930 – Lejzor Symcha Finkielsztajn (Lista Nr 13, Żydowski Zjednoczony Komitet Wyborczy)
Sekretarze okresu III RP:
2002-2006 – Włodzimierz Dłużewski
od 2006 – Rafał Czajkowski
Zabytkowa zabudowa dzielnic centralnych
Najcenniejszym zabytkiem Radomia jest zachowana zabudowa dzielnic centralnych pochodząca z okresu od XIII do XX wieku. O wartości założenia urbanistycznego tych rejonów miasta świadczy nagromadzenie oryginalnych zabytków prezentujących w układzie chronologicznym różne style architektoniczne, co w sposób czytelny obrazuje kolejne fazy rozwoju historycznej części miasta, począwszy od wczesnośredniowiecznej osady aż do dzielnic powstałych w XIX i XX wieku. Radomski zespół architektoniczno-urbanistyczny został wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków dwukrotnie, w 1969 oraz w 1989. Ponadto na chronionym obszarze znajduje się około 200 obiektów posiadających indywidualne wpisy w rejestrze.
Średniowiecze
Grodzisko Piotrówka – gród obronny założony w II poł. X w. na wzniesieniu w pobliżu rzeki Mlecznej. Na początku XI w. rozbudowany, na przełomie X/XI w. wzniesiono w obrębie fortyfikacji kościół pw. św. Piotra – pierwszą radomską świątynię, od której grodzisko wzięło nazwę. W 1959 oraz w latach 2009–2014 prowadzono na obszarze grodziska badania archeologiczne.
Kościół św. Wacława – gotycka świątynia jednonawowa, wzniesiona ok. 1216 z fundacji Leszka Białego. Najstarszy budynek murowany Radomia. W latach 1780–1978 budynek nie pełnił funkcji sakralnej. W latach 1978–1986 poddany gruntownej renowacji i rekonsekrowany.
Kościół farny św. Jana Chrzciciela – pierwotnie gotycka świątynia jednonawowa, wzniesiona w latach 1360–1370 z fundacji Kazimierza Wielkiego. W XV wieku do istniejącej gotyckiej bryły dobudowano trzy kaplice (pw. św. Krzyża, pw. św. Trójcy oraz pw. św. Anny) oraz dzwonnicę. W XVI i XVII wieku ufundowano nowe kaplice (tzw. baryczkowską, pw. Najświętszej Maryi Panny oraz Kochanowskich). W XIX wieku kościół kilkakrotnie poddano pracom restauracyjnym, jednak największe zmiany przyniosła przebudowa w latach 1908–1909 w stylu neogotyckim według projektu architekta Józefa Piusa Dziekońskiego. Najcenniejsze elementy wyposażenia świątyni to m.in. chrzcielnica z II poł. XV w., portal i drzwi żelazne z początku XVI w. oraz późnorenesansowy ołtarz kaplicy Kochanowskich wraz z pozostałymi elementami jej dekoracji architektonicznej.
Klasztor oo. bernardynów wraz z kościołem pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej – gotycki zespół klasztorny ufundowany w 1468 przez Kazimierza Jagiellończyka. Pierwotne drewniane obiekty zastąpiono w pierwszej dekadzie XVI w. budynkami murowanymi. Całe założenie posiadało cechy obronne. Gotycki kościół wielokrotnie poddawano pracom restauracyjnym w XIX i na początku XX wieku (w 1912 dokonano przebudowy kościoła według projektu Stefana Szyllera). Najcenniejsze elementy wyposażenie kościoła to m.in. stalle z ok. 1500, późnogotycka grupa pasyjna, przypisywana warsztatowi Wita Stwosza oraz rokokowe ołtarze boczne. Wysokiej klasy zabytkami architektonicznymi są też zachowane sklepienia krzyżowo-żebrowe w prezbiterium, fragmenty polichromii z XVII wieku oraz, unikatowy w skali kraju, charakterystyczny budynek kuchni klasztornej z początku XVI w.
dawny Zamek Królewski – relikty zabudowań zamkowych z XIV–XVII w. Budynek wzniesiony po poł. XV w. rozbudowywany w latach ok. 1510–1515, zniszczony w okresie potopu szwedzkiego. Restaurowany pod koniec XVIII w. i w XIX w. Od 1862 plebania pobliskiego kościoła farnego. Pierwotnie założenie zamkowe było wkomponowane w ciąg fortyfikacji miejskich i stanowiło ich istotny element. Obecnie zachowane są jedynie relikty tzw. Domu wielkiego (jedna kondygnacja, cegły o wątku wendyjskim, pozostałości gotyckich i renesansowych elementów kamieniarskich wyeksponowane w fasadzie).
Pozostałości murów miejskich – mury miejskie Nowego Radomia wzniesione pomiędzy 1364–1388 zawierały otwarte do wewnątrz baszty oraz trzy bramy (Lubelską – niezachowana, Piotrkowską – niezachowana oraz Krakowską – zachowane relikty). Rozebrane w latach 1816–1818 ceglane fortyfikacje usadowione były na fundamentach z kamienia polnego. Zachowane fragmenty murów miejskich znajdują się m.in. przy ul. Wałowej (pozostałości bramy krakowskiej oraz fragment muru z basztą wkomponowany w gmach popijarski).
Nowożytność
Klasztor benedyktynek z kościołem św. Trójcy – założenie klasztorne ufundowane w 1613 przez Barbarę z Dulskich Tarłową, wzniesione w latach 1619–1627 w stylu barokowym. Zniszczone podczas potopu szwedzkiego budynki odbudowano w latach 1678–1733 według projektu Tylmana z Gameren. Po pożarze w 1774, do 1776 odbudowano świątynię w stylu klasycystycznym. W latach 1836–1915 cerkiew prawosławna św. Mikołaja. Najcenniejsze elementy wyposażenia to m.in. obraz Trójcy Świętej z poł. XVIII w. Uwagę zwraca cenna dekoracja sztukatorska.
Dom Esterki: barokowy dom z przełomu XVI i XVII wieku usytuowany w południowej pierzei Rynku. Zniszczony w czasie okupacji niemieckiej, odbudowany w latach 1954–1956.
Dom Gąski: barokowy dom z przełomu XVI i XVII wieku usytuowany w południowej pierzei Rynku. Według tradycji w 1656 mieszkał w nim król Szwecji, Karol X Gustaw (w czasie pobytu w Radomiu nie mógł zająć zamku królewskiego, spalonego wcześniej przez wojska szwedzkie). W budynku mieściła się pod koniec XVIII wieku jedna z pierwszych w mieście aptek należąca do Christiana Valentino.
Kolegium i kościół oo. pijarów – gmach usytuowany przy Rynku wznoszono etapami w latach 1737–1756 według projektu Antonia Solariego, nadwornego architekta królów z dynastii saskiej. Niedokończony budynek uzupełniono w latach 1818–1820 klasycystyczną fasadą od strony Rynku. W latach 1824–1825 wzniesiono murowany kościół pw. św. Jana Kantego. Obecnie siedziba Muzeum im. Jacka Malczewskiego.
XIX wiek
Po 1815 roku miasto znalazło się pod panowaniem Rosji i stało się siedzibą władz nowo utworzonego województwa sandomierskiego. Zgodnie z dyrektywą rządu Królestwa Polskiego wszystkie miasta wojewódzkie zostały zobowiązane do sporządzenia planów zagospodarowania przestrzennego. Plan sporządzony dla Radomia regulował kształt miasta i kierunek jego rozwoju. W I połowie XIX wieku powstało wiele budynków w stylu klasycystycznym (budynki prywatne oraz gmachy użyteczności publicznej), z których najważniejsze to:
budynek loży masońskiej – wybudowany w 1819, według projektu Jakuba Kubickiego. Charakterystycznymi elementami neoklasycystycznego budynku są m.in. portyk wejściowy podtrzymujący balkon oraz portale okienne z przedstawieniami emblematów masońskich oraz herbu powiatu radomskiego.
Stary Ogród: najstarszy park Radomia, jeden z pierwszych w Królestwie Polskim, założony w 1822-1825. Założenie parkowe oparte było na wzorcach barokowych (promienistych układ ścieżek), uzupełnionych o elementy stylu angielskiego (swobodne ścieżki uzupełniające barokowe założenie). Założenie ogrodowe, poważnie zdewastowane w trakcie I i II wojny światowej uległo dużym przekształceniom.
Pałac Sandomierski – monumentalny, klasycystyczny dwupiętrowy budynek zaprojektowany przez Antonio Corazziego, wzniesiony w latach 1825–1827 przy trakcie Lubelskim. W XIX wieku siedziba komisji wojewódzkich oraz rządów gubernialnych. Rozbudowany w latach 1938–1942. O monumentalnym charakterze budynku świadczy piętnastoosiowa fasada, wzbogacona trzema ryzalitami ozdobionymi portykiem toskańskim i pilastrami oraz fryzem tryglifowym. Fasada parteru dekorowana boniowaniem.
Kościół ewangelicko-augsburski w Radomiu – pierwotnie katolicka świątynia pw. Wniebowzięcia NMP z XIV w. (według tradycji dawne prezbiterium znajdujące się od strony ulicy Reja zawiera konstrukcję jednej z baszt obronnych murów miejskich). W 1830 budynek przebudowany w stylu klasycystycznym na siedzibę parafii ewangelickiej. Kolejna przebudowa z lat 1893–1895 nadała budynkowi cechy eklektyczne.
Rogatki: murowane, klasycystyczne, wzniesione w latach 1836–1840 według projektu Henryka Marconiego przy głównych traktach miasta (lubelskim i warszawskim). Rogatka lubelska została w latach 1921–1926 przebudowana na łaźnię miejską.
Ratusz – pierwotny gotycki ratusz z II połowy XIV w., stojący pośrodku Rynku, został rozebrany w 1818. Obecny budynek Ratusza wzniesiony został w latach 1847–1848 według projektu Henryka Marconiego. Budynek reprezentujący styl neorenesansu włoskiego, wyróżnia się obfitym boniowaniem, ostrołukowymi oknami i asymetryczną w stosunku do osi gmachu wieża zegarową oraz attyką zakrywającą poddasze.
II połowa XIX wieku przyniosła kontynuację realizacji założeń planu regulacyjnego z 1822 roku. Miasto rozwijało się w kierunku wschodnim i północnym, ale przede wszystkim w kierunku południowym (w związku z budową poza południową granicą miasta budynku dworca kolei iwanogrodzko-dąbrowskiej). W tym okresie powstawały budynki reprezentujące głównie style historyzujące i eklektyzm. Najważniejsze przykłady takiej zabudowy znajdują się w najbardziej reprezentacyjnej części Śródmieścia, przede wszystkim na: placu Konstytucji 3 Maja, ulicy Stanisława Moniuszki, ulicy Józefa Piłsudskiego, ulicy Henryka Sienkiewicza i ulicy Romualda Traugutta. Wybrane obiekty pochodzące z tego okresu to m.in.:
budynek radomskiego oddziału Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego – neorenesansowy gmach wzniesiony w 1852 według projektu Henryka Marconiego i Ludwika Radziszewskiego jako siedziba dyrekcji szczegółowej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego.
gmach dworca kolejowego wybudowany w 1885 według projektu Adolfa Schimmelpfenniga,
pałac Karschów i Wickenhagenów – monumentalna, eklektyczna kamienica o charakterze pałacowym wzniesiona w latach 1881–1882 dla radomskich fabrykantów, Teodora Karscha i Franciszka Wickenhagena. Wzorowana na pałacu Kronenberga w Warszawie.
Park im. Tadeusza Kościuszki: ogród w stylu angielskim, zaplanowany w latach 1825–1827 w związku z budową gmachu komisji województwa sandomierskiego przy trakcie Lubelskim. Główną osią parku jest aleja łącząca gmach komisji z wybudowanym w latach 1894–1911 budynkiem obecnej katedry. Dużą część drzewostanu stanowią pomniki przyrody.
neogotycki budynek Kasy Pożyczkowej Przemysłowców Radomskich wzniesiony w 1897 roku.
gmach katedry, wzniesiony w latach 1894–1911 w stylu neogotyckim według projektu wybitnego architekta Józefa Piusa Dziekońskiego.
miejska hala targowa wzniesiona w 1898 roku według projektu architekta miejskiego Augusta Załuskiego. Była to jedna z pierwszych hal targowych w Polsce, a w chwili otwarcia najnowocześniejsza
budynek Resursy Obywatelskiej – neorenesansowy, parterowy budynek z piętrowym ryzalitem nakrytym tympanonem dekorowanym reliefem oraz rzeźbami przedstawiającymi trzy muzy: Klio, Melpomenę i Eutrepe. Wybudowany w 1852 według projektu Ludwika Radziszewskiego. W latach 1918–1939 siedziba Teatru Rozmaitości. Po II wojnie światowej przebudowana na kino. Obecnie siedziba Centrum Kultury i Sztuki Resursa.
XX wiek
dawna elektrownia – pierwsza elektrownia w tzw. „Kongresówce”, wzniesiona w 1901. Obecnie siedziba Mazowieckiego Centrum Sztuki Współczesnej „Elektrownia”.
zabudowa osiedla Planty z okresu międzywojennego: powstały w latach 1923–1928 zespół budynków mieszkalnych zaprojektowanych przez wybitnego architekta, Stefana Szyllera w stylu renesansu polskiego, uchodzącego w międzywojniu za polski styl narodowy.
architektura modernistyczna Śródmieścia (np. gmach Powiatowego Związku Samorządowego)
zabudowa postindustrialna – powstałe w okresie międzywojennych zespoły budynków fabrycznych m.in. Fabryki Broni, Polskiego Monopolu Tytoniowego, Polskiej Spółki Obuwia „Bata” i in.
Place
Plac Dworcowy położony przy Dworcu PKP (skrzyżowanie ulic Traugutta, Poniatowskiego i Beliny-Prażmowskiego).
Plac Jagielloński położony po obu stronach ul. Kelles-Krauza. Po jego południowej stronie istnieje park, który od północnej części oddziela ul. Kelles-Krauza. Przy placu znajduje się Teatr Powszechny im. Jana Kochanowskiego w Radomiu.
Plac Kazimierza Wielkiego położony u zbiegu ulic Wałowej, Żeromskiego, Reja i Malczewskiego. Przy tym placu usytuowany jest zabytkowy kościół pw. Świętej Trójcy.
Plac Konstytucji 3 Maja jest położony u zbiegu ulic Żeromskiego, Piłsudskiego i Focha. Centralnym miejscem placu jest kościół garnizonowy pw. św. Stanisława.
Plac ks. Romana Kotlarza plac usytuowany u zbiegu ulic Mireckiego, Okulickiego, Reja i Limanowskiego. Obok usytuowany jest park Stary Ogród oraz przepływa rzeka Mleczna.
Plac Małgorzatki położony między ulicą Traugutta i Narutowicza. Planowane jest przeprowadzenie przez ten plac połączenia ulicy Kościuszki i ulicy Piłsudskiego, co polepszyłoby komunikację w tym rejonie.
Plac Matki Bożej Fatimskiej plac – rondo położony na skrzyżowaniu ulicy Słowackiego, alei Grzecznarowskiego oraz alei Wojska Polskiego.
Rynek: główny plac Miasta Kazimierzowskiego. Wpadają do niego ulice: Rwańska, Szewska, Wolność, Szpitalna, Żytnia oraz Grodzka. Przy placu położone jest m.in. Muzeum im. Jacka Malczewskiego (w gmachu popijarskim), Dom Gąski i Esterki oraz ratusz. W centralnym miejscu placu usytuowany jest Pomnik Czynu Legionów.
Plac Stare Miasto usytuowany w pobliżu najstarszego miejsca Radomia – grodziska Piotrówka. Położony jest na nim także najstarszy kościół Radomia, bo pochodzący z XIII w. kościół św. Wacława. Od placu odchodzi ulica Staromiejska, św. Wacława, Przechodnia oraz Asnyka.
Plac Kazimierza Ołdakowskiego położony jest u zbiegu ulic Grzecznarowskiego i Dowkontta. W centrum placu ustawiony jest pomnik łucznika.
Plac Zgody położony na skrzyżowaniu ulic Wieniawskiego i Szymanowskiego znajdujących się w peryferyjnie położonej dzielnicy miasta – Pruszakowie.
Plac 72 Pułku Piechoty: plac usytuowany w kwartale między ulicami Malczewskiego, Wernera, Koszarową i Warzywną. Zlokalizowane jest tam mauzoleum płk. Dionizego Czachowskiego.
Pomniki i miejsca pamięci narodowej
Grób Nieznanego Żołnierza
Pomnik Czynu Legionów
Mauzoleum Dionizego Czachowskiego
Pomnik Ofiar Getta
Pomnik Pomordowanych Pracowników Fabryki Broni
Pomnik Jacka Malczewskiego
Pomnik Jana Kochanowskiego
Pomnik Leszka Kołakowskiego
Pomnik 72 Pułku Piechoty
Pomnik Lecha i Marii Kaczyńskich
Pomnik Fryderyka Chopina
Pomnik Łucznika
Pomnik Jana Kilińskiego
Pomnik Prymasa Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Pomnik Jana Pawła II
Pomnik Matki Polki
Pomnik „Nigdy więcej wojny”
Pomnik Zasłużonych Lotników Ziemi Radomskiej
Pomnik Żołnierzy Poległych we Wrześniu 1939
Pomnik Strażaków
Pomnik Maryi Matki Życia
Pomnik Matki Bożej Fatimskiej
Pomnik Jezusa Miłosiernego
Pomnik św. Kazimierza
Pomnik św. Maksymiliana Kolbe
Oprócz tego w Radomiu znajduje się wiele kamieni pamiątkowych, tablic pamiątkowych i nagrobków pomnikowych.
Zieleń miejska
W Radomiu znajduje się dziewięć parków spacerowo-wypoczynkowych z czego trzy wpisane są do rejestru zabytków – Stary Ogród, Leśniczówka i Park im. Tadeusza Kościuszki. Pozostałe parki zlokalizowane są w dzielnicach Obozisko, Borki, Planty, Glinice, Południe oraz Gołębiów (Centrum Integracji Społeczności Lokalnej i Wypoczynku). Łączna powierzchnia wszystkich parków miejskich to 52,7 ha. Dodatkowo w mieście znajdują się także tereny o charakterze parkowym na Wośnikach, Wacynie, Żakowicach i Zamłyniu o łącznej powierzchni 18,55 ha.
Na terenie Radomia zlokalizowany jest zalew Borki – zbiornik wodny o powierzchni 9 ha, miejsce wypoczynku i sportu dla mieszkańców.
Cmentarze
Cmentarz komunalny: założony w 1974 roku, największy cmentarz w Radomiu; znajduje się w dzielnicy Firlej
Cmentarz rzymskokatolicki: założony w 1812 roku, najstarszy cmentarz w Radomiu, wpisany do rejestru zabytków; znajduje się przy jednej z głównych ulic Radomia, Limanowskiego
Cmentarz żydowski: założony w 1837 roku, wpisany do rejestru zabytków; został zniszczony w czasie II wojny światowej; ostatni pochówek odbył się w 1951 roku
Cmentarz ewangelicki: założony w 1833 roku, wpisany do rejestru zabytków; należy do parafii luterańskiej w Radomiu
Cmentarz prawosławny: założony w 1839 roku, wpisany do rejestru zabytków; nadal odbywają się tu pochówki zarówno wyznawców cerkwi prawosławnej, jak i katolików
Edukacja
Radom jest w województwie mazowieckim największym po Warszawie ośrodkiem akademickim. W mieście znajduje się 10 szkół wyższych i 2 kolegia nauczycielskie. W mieście działa Radomskie Towarzystwo Naukowe.
11 zespołów szkół ponadgimnazjalnych
13 liceów ogólnokształcących
3 szkoły artystyczne
30 szkół podstawowych
Bezpieczeństwo publiczne
W Radomiu znajduje się centrum powiadamiania ratunkowego, które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999.
Opieka zdrowotna
Mazowiecki Szpital Specjalistyczny Sp. z o.o.
Radomski Szpital Specjalistyczny im. dr. Tytusa Chałbińskiego
Samodzielny Wojewódzki Publiczny Zespół Zakładów Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej im. dr Barbary Borzym
Poliklinika MSWiA w Radomiu
Radomskie Centrum Onkologii (d. Centrum Onkologii Ziemi Radomskiej).
Służby porządkowe
Mazowiecka Komenda Wojewódzka Policji w Radomiu
Crime Stoppers Radom
Delegatura ABW w Radomiu
Garnizon Radom
Media
TVP3 Warszawa – oddział w Radomiu
Telewizja Dami (kanał dostępny w sieci kablowej Vectra oraz poprzez internet)
Zebrra.tv – internetowa telewizja lokalna (wkrótce w sieci Vectra)
Praca Radom TVI – intenetowa telewizja Powiatowego Urzędu Pracy
TV Radom – prywatna internetowa telewizja o Radomiu
W Radomiu działają dwie sieci kablowe: Vectra oraz Korbank Lokalne rozgłośnie radiowe:
Radio Rekord
Radio Plus Radom
Radio Eska Radom
Radio VOX FM Radom (dawniej Radio Mazowsze)
Radio dla Ciebie
RMF Maaxxx Kielce/Radom
Radio TOK FM
Obiekty nadawczo-transmisyjne:
Radom Komin CM Południe (Potkanów) – Radio Rekord; TV4
Radom Komin CM Północ (Komin Ciepłowni Miejskiej) – Radio Plus Radom
RON Radom Wacyn
maszt Radom Hotel Asystencki – Polskie Radio Euro – od lutego 2009 nadajnik wyłączony
Radom Iłża – Twoje Radio Iłża
Radom – Radio Eska (Radom)
Gazety radomskie i portale informacyjne ukazujące się regularnie:
Anonse – Gazeta Bezpłatnych Ogłoszeń
Gazeta Wyborcza
Życie Radomskie
Nasze Miasto
7 Dni – bezpłatny tygodnik
Tygodnik Radomski
Mój Radom – Miejska Gazeta Internetowa
Teraz Radom – bezpłatny tygodnik
Panorama Radomska – bezpłatny tygodnik
OK!magazyn – pierwsze kolorowe czasopismo lifestyle, bezpłatny miesięcznik wydawany od 2008 roku
Oko na miasto – bezpłatny tygodnik
CoolturalnyRadom.pl – Radomskie Wiadomości Kulturalne w Internecie
Cozadzien.pl – Portal Informacyjny Radomia
Radom24.pl – Portal Radomia i regionu
Religia
Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i wspólnoty wyznaniowe:
Kościół Rzymskokatolicki – siedziba diecezji radomskiej, oraz 35 parafii, podzielonych na 5 dekanatów, to jest: Radom-Centrum, Radom-Wschód, Radom-Zachód, Radom-Północ, Radom-Południe.
Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – parafia i cerkiew w Radomiu
Kościół Ewangelicko-Augsburski – parafia i kościół w Radomiu
Kościół Chrześcijan Baptystów – zbór w Radomiu
Wspólnota Kościołów Chrystusowych – zbór w Radomiu
Kościół Chrystusowy – zbór w Radomiu
Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej – zbór w Radomiu
Kościół Boży – zbór Jezusa Chrystusa w Radomiu
Protestancki związek wyznaniowy
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego – zbór w Radomiu
Świadkowie Jehowy – 5 zborów (Centrum, Południe, Północ (w tym grupa j. migowego), Wschód (w tym grupa j. bułgarskiego), Zachód) wraz z Salą Królestwa.
Ponadto w Radomiu mieszkają przedstawiciele następujących wyznań:
Kościół Starokatolicki Mariawitów – parafia w Wierzbicy
Kościół Polskokatolicki – parafia w Studziankach Pancernych
Lectorium Rosicrucianum
Ośrodek Misyjny (Karma Kagyu)
Radomska Grupa Medytacyjna buddyzmu Diamentowej Drogi
Sport i rekreacja
Początkiem historii sportu radomskiego jest rok 1910, kiedy to po uzyskaniu oficjalnego pozwolenia od władz carskich powstało Radomskie Towarzystwo Sportowe. Posiadało ono pięć sekcji: piłki nożnej (pod nazwą „Kordian”), kolarską, tenisową, łyżwiarską i gimnastyczną („Sokół”).
Radomskie kluby sportowe:
W Radomiu nad Zalewem Borki zostały ustalone 2 letnie kąpieliska. Kąpielisko od strony ul. Krasickiego ma długość 150 m, a kąpielisko od strony ul. Bulwarowej 75 m.
Aktualnie na terenie miasta znajdują się:
2 aquaparki: Neptun i Centrum Słoneczne i 3 pływalnie: Delfin, Orka, Delta
liczne stadiony rekreacyjne, lekkoatletyczne, boiska i hale sportowe
2 ośrodki MOSiR (na Plantach i Borkach), liczne siłownie, kluby fitness i place zabaw
3 kluby tenisowe, 2 lodowiska i inne: bowling, karting, kajaki (zalew na Borkach)
Turystyka
Przez miasto przechodzi zielony szlak pieszy Pionki – Rożki o długości 44,8 km, w Radomiu koniec ma czarny szlak rowerowy z Jedlni Letnisko. Centrum Informacji Turystycznej mieści się przy ulicy Traugutta 3.
W Radomiu znajdują się hotele czterogwiazdkowe: Aviator, Europejski i Nihil Novi oraz hotele trzygwiazdkowe: Arbiter, Gromada, Gryf, Iskra, Pod Różami, Poniatowski, jak również kilka moteli, pensjonatów i schronisk młodzieżowych.
Przyroda
Według publikacji z 2008 w obszarze miasta istnieją użytki ekologiczne o łącznej powierzchni 6,9 ha. Są to tereny torfowisk i pastwisk na Gołębiowie przy ulicy Północnej, tak zwany Ług Gołębiowski. Największym kompleksem leśnym Radomia jest Las Kapturski. W lesie tym znajduje się rozległy starodrzew, można spotkać także rzadkie i chronione gatunki roślin i zwierząt (storczyk, pełnik europejski, słowik rdzawy, kumak, żmija zygzakowata, tygrzyk paskowany). Las Kapturski był częścią pradawnej Puszczy Radomskiej, w skład której wchodziły też obecne Puszcza Kozienicka i Puszcza Stromecka. W mieście znajduje się obszar chroniony „Dolina Kosówki”, gdzie również występuje wiele rzadkich gatunków (purchawica olbrzymia, storczyk plamisty, derkacz, kuropatwa, świerszczak). Radom posiada także 47 pomników przyrody – około stuletnie dęby i modrzewie, a także jesiony, graby, lipy, olchy i klony.
Hydrologia
Do wód powierzchniowych płynących na terenie miasta zaliczamy:
Mleczna: największa rzeka na terenie Radomia; dł. 27,8 km, prawy dopływ Radomki
Pacynka: rzeka o długości 23,8 km; prawy dopływ Mlecznej
Mnich: strumień o długości 5,2 km, lewy dopływ Pacynki
Kosówka: strumień, prawy dopływ Mlecznej, objęty obszarem chronionym „Dolina Kosówki”
Potok Malczewski: ciek źródłowy Mlecznej o długości ok. 5 km
Potok Południowy: skanalizowany ciek wodny o długości ok. 5 km uchodzący do Mlecznej
Potok Północny: struga o długości ok. 6 km uchodząca do Mlecznej
Strumień Godowski: okresowy ciek źródliskowy Mlecznej o długości ok. 10 km
Strumień Halinowski: struga będąca lewym dopływem Mlecznej
Gospodarka
W końcu listopada 2015 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Radomiu obejmowała 13 624 mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 18,6% do aktywnych zawodowo.
Budżet miasta
W 2014 wydatki budżetu samorządu Radomia wynosiły 1031,37 mln zł, a dochody budżetu 996,31 mln zł. Zadłużenie (dług publiczny) samorządu według danych na koniec 2014 wynosiło 434 mln zł, co stanowiło 46,8% wysokości wykonywanych dochodów.
Przemysł
W Radomiu mieszczą się Fabryka Broni Łucznik, Polska Grupa Zbrojeniowa S.A., Grupa ROSA, Komandor S.A., Polski Tytoń, Radomska Wytwórnia Telekomunikacyjna, Zakład wyrobów sanitarnych Radimp, Imperial Tobacco Polska Manufacturing S.A., Jadar, Zbyszko Company Sp. z o.o., Techmatik S.A., Global Cosmed Group S.A., RadWag, Zakłady Automatyki Kolejowej „Kombud” S.A., Odlewnia Ciśnieniowa Stopów Cynku i Aluminium LENAAL oraz wiele inne innych zakładów produkcyjnych. Poza tym Radom jest również siedzibą wielu firm usługowych, takich jak np. ZTE Radom, MNI Telecom S.A., Biuro Podróży „Alfa Star”, eSky.pl S.A,
Handel
W mieście jest kilka centrów i galerii handlowych (Galeria Słoneczna, Galeria Atrium Gama, Galeria Rosa, Pawilony Rosa, Galeria Stokrotka, Galeria Feniks, Centrum Handlowe M1, Centrum Handlowe Echo, Centrum Handlowe E. Leclerc, Street Mall „Vis a Vis”, Centrum Handlowe Korej, Kaufland, Street Mall Hop Stop, Galeria Sawoy, RHM).
Ponadto Radom posiada 8 miejsc targowych.
Infrastruktura techniczna
Według publikacji z 2008 r. w Radomiu do sieci wodociągowej podłączonych jest 98,46% ogółu mieszkań, a do sieci kanalizacji sanitarnej podłączonych jest 93,59% mieszkań.
Ciepłownictwo
Według danych z 2005 r. sieć ciepłownicza obejmuje swoim zasięgiem ponad 27 km² a to jest 24% powierzchni miasta. Jednakże system ten pokrywa wszystkie najgęściej zaludnione obszary miasta. W Radomiu istnieją 2 źródła ciepła: Ciepłownia „Południe” (o mocy 203,5 MW) oraz Ciepłownia „Północ” (116,3 MW).
Gospodarka odpadami
Jeśli chodzi o odbiór odpadów komunalnych, Radom obsługiwany jest przez składowisko o łącznej powierzchni 20 ha, 93% składowanych odpadów stanowią odpady komunalne, pozostałe 7% odpady przemysłowe. Dodatkowo w sąsiedztwie wysypiska zlokalizowana jest kompostownia odpadów „zielonych” o powierzchni 3 ha.
Energia elektryczna
Radom czerpie energię elektryczną z elektrowni Kozienice, skąd prąd przesyłany jest do 2 stacji rozdzielczych w Kozienicach i Rożkach.
Transport drogowy
Radom leży na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych drogowych i kolejowych łączących wschód z zachodem i północ z południem. Przez Radom biegną trzy drogi międzynarodowe i krajowe:
7 S7 Gdańsk – Warszawa – Radom – Kielce – Kraków – Chyżne
9 Radom – Ostrowiec Świętokrzyski – Rzeszów – Barwinek
12 S12 Piotrków Trybunalski – Radom – Lublin – Dorohusk
Z Radomia do innych miejscowości prowadzą trzy drogi wojewódzkie:
droga wojewódzka nr 737 Radom – Kozienice 79
droga wojewódzka nr 740 Radom – Potworów 48
droga wojewódzka nr 744 Radom – Starachowice
Pod koniec lutego 2015 roku oddano do o użytku obwodnicę Radomia. Łączny koszt inwestycji wyniósł ponad 200 mln zł.
Komunikacja miejska
Obecnie w ramach regularnej komunikacji miejskiej po Radomiu i kilku okolicznych gminach kursuje 26 linii autobusowych oznaczonych cyfrowo. Codziennie w ramach komunikacji miejskiej na ulice wyjeżdża około 130 autobusów. Średnia częstotliwość wszystkich linii w szczycie wynosi 20 minut. Organizatorem i regulatorem komunikacji miejskiej jest zakład budżetowy gminy – Miejski Zarząd Dróg i Komunikacji. Komunikacja podmiejska obecnie jest obsługiwana przez wielu przewoźników prywatnych, a także spółki wykonujące przewozy w ramach sieci MZDiK.
Transport kolejowy
Radom leży na skrzyżowaniu linii kolejowych prowadzących do Warszawy, Krakowa, Łodzi i Lublina. W mieście znajduje się dworzec kolejowy oraz 2 stacje: Radom Potkanów i Radom Wschodni. Linie kolejowe przebiegające przez stację Radom:
linia nr 8 Warszawa Zachodnia – Kraków Główny Osobowy
linia nr 22 Tomaszów Mazowiecki – Radom
linia nr 26 Łuków – Radom
Znajduje się również linia łącząca stacje Radom z Portem lotniczym Radom-Sadków.
Transport rowerowy
Projekt Wieloletniego Programu Inwestycyjnego Miasta Radomia na lata 2007–2013 zakłada budowę ścieżek rowerowych kosztem 2,3 mln zł. Dalszy rozwój ścieżek rowerowych jest także przewidziany w Strategii Rozwoju Miasta Radom na lata 2008–2020. Od 2015 roku w Radomiu działa system rowerów miejskich.
Transport lotniczy
W Radomiu znajduje się cywilny port lotniczy Radom-Sadków. Raz na dwa lata na lotnisku Radom-Sadków odbywają się największe w Polsce międzynarodowe pokazy lotnicze Radom Air Show. Drugie lotnisko, będące siedzibą Aeroklubu Radomskiego znajduje się w podradomskim Piastowie. W 2011 otwarto oficjalnie sanitarne lądowisko przy ul. Aleksandrowicza 5. System komunikacji lotniczej Radomia uzupełnia lądowisko przy Mazowieckim Szpitalu Specjalistycznym.
Teatry
Teatr Powszechny im. Jana Kochanowskiego
Teatr Poszukiwań w Ośrodku Kultury i Sztuki „Resursa Obywatelska” w Radomiu
Kina
Centrum Filmowe Helios – 5 sal
Multikino – 6 sal (Galeria Słoneczna)
Kino Elektrownia – kino studyjne
Resursa Obywatelska – Klub Dobrego Filmu (pokazy specjalne)
Wcześniej działały jeszcze w Radomiu kina: Atlantic (wcześniej Bałtyk), Hel, Mega, Mewa, Odeon, Pokolenie, Przyjaźń i Walter.
Biblioteki
Biblioteka Główna Uniwersytetu Technologiczno-Humanistycznego im. Kazimierza Pułaskiego
Miejska Biblioteka Publiczna
Biblioteka Pedagogiczna
Biblioteka Instytutu Technologii Eksploatacji
Biblioteka Muzeum im. Jacka Malczewskiego
Biblioteka Archiwum Państwowego
Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego w Radomiu
Biblioteka Wyższej Szkoły Handlowej
Orkiestry
Radomska Orkiestra Kameralna
Młodzieżowa Orkiestra Dęta Grandioso
Ośrodki kultury
Ośrodek Kultury i Sztuki Resursa Obywatelska
Miejski Ośrodek Kultury Amfiteatr w Radomiu ul. Parkowa 1
Młodzieżowy Dom Kultury im. Heleny Stadnickiej
Dom Kultury „Południe”
Dom Kultury „Borki”
Dom Kultury „Idalin”
Międzynarodowe Pokazy Lotnicze Radom AIR SHOW
Cykliczna impreza organizowana co dwa lata na lotnisku Sadków w Radomiu, łącząca pokazy statków powietrznych z naziemną statyczną wystawą sprzętu wojskowego i prezentacjami firm z branży lotniczej.
Radomski Festiwal Jazzowy
Spotkania z jazzem i stylistykami pokrewnymi nad Mleczną. Posłuchać można zróżnicowanych klimatów od etno – jazzu, poprzez współczesny mainstream, na klasyce gatunku – standardach kończąc. Nie brakuje legend polskiego jazzu i muzyków zagranicznych. Festiwal odbywa się w październiku.
Międzynarodowy Festiwal Gombrowiczowski
Jeden z najważniejszych polskich festiwali teatralnych organizowany od 1993 roku przez Teatr Powszechny im. J. Kochanowskiego w Radomiu. Odbywa się na przełomie października i listopada.
Zespoły muzyczne związane z Radomiem
Szymon Wydra & Carpe Diem
Młode Bra-De-Li
Filmy kręcone w Radomiu
Pigułki dla Aurelii (1958)
Kontrybucja (1967)
Nagrody i odznaczenia (1973)
Opadły liście z drzew (1975)
Dyrygent (1979)
Szwadron (1992)
Psy 2. Ostatnia krew (1994)
Przedwiośnie (2001)
W ukryciu (2013)
Klecha (2018)
Herb
Radom ma w herbie swój inicjał – literę R, nad którym umieszczona jest korona. Najstarszy wizerunek godła pochodzi z XVI wieku. Było używane do XVIII wieku. W Albumie Heroldii litera R mieściła się w centralnej części bramy z trzema basztami[1]. Istnieją oficjalnie dwa wzory herbu Radomia – herb zwykły i uroczysty. Ich wygląd określa Statut Miasta Radom: §4. Herbem Miasta Radomia jest wizerunek przedstawiający w polu czerwonym biały mur z pięcioma blankami z trzema wieżami o trzech blankach każda, z których środkowa wyższa oraz bramą, w której majuskuła R biała, nad bramą mitra książęca, nad tarczą korona królewska. Herb Radomia w wersji uroczystej zawiera ponadto po prawej stronie bramy herb papieża Jana Pawła II oraz labry z pokryciem białym i takimże podbiciem.
Logo promocyjne
Promocyjne logo miasta wchodzi w skład nowej strategii komunikacyjnej Radomia i opiera się na historii i profilu gospodarczym Radomia związanymi z techniką precyzyjną. Przedstawia wizerunek miasta o charakterze przemysłowym, a także ośrodek edukacyjny o profilu technicznym oraz społeczności ludzi przedsiębiorczych. Wedle tej strategii Radom ma być miastem atrakcyjnym gospodarczo, kulturalnie, edukacyjnie i turystycznie, w którym panuje zdrowe podejście do pracy i życia.
Honorowi obywatele Radomia
W Radomiu do roku 2016 honorowe obywatelstwo przyznano 20 (lub 21) osobom:
Stanisław Banaszkiewicz
Antoni Czortek
Hubert Czuma
Ignacy Daszyński
Maria Fołtyn
Lech Kaczyński
Piotr Klimuk
Leszek Kołakowski
Bolesław Limanowski
Edward Materski
Michaił Orłow
Kazimierz Paździor
Józef Piłsudski
Włodzimierz Sedlak
Tadeusz Sołtyk
Edward Śmigły-Rydz
Andrzej Wajda
Karol Wojtyła (Jan Paweł II)
Zygmunt Zimowski
Urodzeni w Radomiu
Edward Abramowicz – polityk
Hanna Adamczewska-Wejchert – architekt
Jan Gotlib Bloch – bankier, przedsiębiorca
Wojciech Bogaczyk – historyk, polityk
Anna Bogucka-Skowrońska – polityk, adwokat
Henryk Bolesta – sportowiec, piłkarz
Witold Borowski – żołnierz NSZ
Michał Tadeusz Brzęk-Osiński – wojskowy, polityk
Tomasz Burzyński – powstaniec styczniowy, zesłaniec
Iga Cembrzyńska – aktorka
Tytus Chałubiński – lekarz, przyrodnik
Dorota Chotecka – aktorka
Januariusz Cichowicz – generał dywizji WP
Marian Czachor – sportowiec, piłkarz
Kazimiera Dąbrowska – malarka
Józef Dąbrowski – prawnik, wojskowy, literat
Aleksander Dębski – prawnik, polityk
Mieczysław Dukalski – żołnierz NSZ
Tomasz Dziubiński – piłkarz
Łukasz Foltyn – twórca Gadu-Gadu
Maria Fołtyn – śpiewaczka operowa
Małgorzata Foremniak – aktorka
Beata Grabarczyk – dziennikarka, prezenterka
Stanisław Gronkowski – aktor
Robert Grudzień – muzyk
Zofia Helman – muzykolog
Edward Herbst – przemysłowiec
Bogumił Hoff – krajoznawca, malarz
Wacław Janaszek – inżynier, major WP
Ksawery Jasieński – spiker, lektor
Andrzej Kamiński – dziennikarz, literat
Tomasz Karolak – aktor
Bartłomiej Kazanowski – dworzanin króla Zygmunta Starego
Roman Kierzkowski – Naczelnik ZHP
Jolanta Klimowicz – dziennikarka, reportażystka
Edward Kossoy – prawnik, publicysta
Leszek Kołakowski – filozof
Andrzej Kosztowniak – prezydent miasta
Stanisław Kozicki – harcmistrz, żołnierz Batalionu Zośka
Dariusz Kozłowski – architekt, malarz
Leon Królikowski – członek Rządu Narodowego w powstaniu styczniowym
Jan Krugier – marszand
Zbigniew Kruszyński – pisarz
Antoni Kryszka – lekarz, farmakolog
Paweł Kubicki – biskup
Seweryn Kulesza – major kawalerii II RP, olimpijczyk
Lucjan Levi – agent wywiadu
Anna Lisowska-Niepokólczycka – pisarka
Stanisław Lorentz – muzeolog, historyk sztuki
Karol Lutostański – prawnik
Hilary Majewski – architekt
Jacek Malczewski – malarz
Tadeusz Maresz – historyk, żołnierz WP
Marian Mazur – naukowiec
Henryk Mierzejewski – inżynier, założyciel SIMP
Mikołaj z Radomia – kompozytor
Lejb Mincberg – przemysłowiec
Tomasz Mioduszewski – wokalista reggae
Michał Nogaś – dziennikarz PR
Jerzy Marek Nowakowski – historyk, dziennikarz
Waldemar Ochnia – aktor
Adam Odzimek – biskup
Stanisław Okoniewski – działacz państwowy, prezes NIK na Uchodźstwie
Wojciech Owczarek – muzyk rockowy
Mariusz Parlicki – poeta, prozaik
Kazimierz Paździor – bokser
Jadwiga Piekarska – żołnierz WP, powstaniec warszawski
Jolanta Piętek-Górecka – aktorka
Jerzy Połomski – piosenkarz
Robert Prygiel – siatkarz
Zofia Romanowiczowa – pisarka
Dariusz Rosati – ekonomista i polityk
Rafał Siadaczka – piłkarz
Katarzyna Skorupa – siatkarka
Maciej Skorża – trener piłkarski
Władysław Skwarc – żołnierz AK i partyzantki antykomunistycznej
Zygmunt Solorz-Żak – przedsiębiorca
Jan Woleński – filozof
Szymon Wydra – wokalista
Stanisław Zybowski – gitarzysta
Współpraca międzynarodowa
Miasta i gminy partnerskie:
Źródło treści i historia autorów: Wikipedia. Tekst skrócono i uporządkowano.
Tworzenie stron internetowych – Radom
Jeśli prowadzisz firmę obsługującą klientów z miejscowości Radom, możemy przygotować stronę odpowiadającą na ich najczęstsze pytania.
Serwis dla firmy obsługującej kilka miejscowości
Witryna może przedstawiać rzeczywisty obszar obsługi oraz różnice między usługami dostępnymi w poszczególnych lokalizacjach. Każda podstrona powinna odpowiadać na konkretne pytania klientów dotyczące dojazdu, zakresu prac lub kontaktu.
Strona firmowa z czytelną ofertą
Porządkujemy usługi w osobnych podstronach, opisujemy zakres prac i umieszczamy dane kontaktowe tam, gdzie klient ich szuka. Formularz zapytania może zbierać informacje potrzebne do przygotowania wyceny.