Tuchola – informacje o miejscowości
Tuchola (niem. Tuchel, kaszb. Tëchòlô, Tuchòlô) – miasto borowiackie w województwie kujawsko-pomorskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Tuchola i powiatu tucholskiego. Była miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego.
Według danych z 31 grudnia 2013 r. miasto miało 13 418 mieszkańców.
Położenie
Miasto położone jest nad rzekami: Brdą, Hozjanną, Kiczą oraz nad jeziorami: Głęboczek, Mielonek i Zamkowe(zarośnięte, wyschnięte), w południowej części Pomorza Gdańskiego, na skraju zachodniej części Borów Tucholskich i północno-wschodniej części Krajny, w pasie Pojezierza Południowopomorskiego (w tym Borów Tucholskich) – „stolica” Borów Tucholskich, siedziba Tucholskiego Parku Krajobrazowego, w odległości 62 km na północ od Bydgoszczy, 99 km na północny zachód od Torunia oraz 120 km na południowy zachód o Gdańska.
Osiedla Tucholi
Dzielnice/osiedla:
os. Ligi Ochrony Przyrody os. Warszawska os. Nowa Cegielniana os. Stara Cegielniana os. Kościuszki os. Mickiewicza os. Kopernika os. Leśne os. Nad Kiczą os. Piastowska os. Pocztowa
Stare Miasto
os. Rudzki Most I os. Rudzki Most II os. Piszczek os. Międzylesie
os. Miejski Rów os. Plaskosz
Historia
Najprawdopodobniej Tuchola pełniła pierwotnie rolę osady handlowej dla grodu kasztelańskiego w Raciążu, o czym świadczy pierwotny, owalny kształt rynku (charakterystyczny dla osad słowiańskich) sprzed pożaru 1781 r. oraz wielkość osady w momencie konsekracji kościoła w 1287 r. W XIII w. Tuchola zaczęła przejmować strategiczną rolę grodu w Raciążu i dotychczasowego ośrodka lokalnej władzy. Z osady o charakterze handlowym bardzo szybko przekształciła się w centrum administracyjne stając się siedzibą lokalnych władz.
Według części historyków miasto założył książę gdański Sambor I gdański, inni wskazują Mściwoja II. Pewnym jest, że to właśnie ten drugi zaprosił do Tucholi arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnkę celem konsekracji kościoła „ad consecrandam ecclesiam In Thuchol”. Miało to miejsce 9 października 1287 r. W chwili wystawienia stosownego dokumentu Tuchola była jedną z większych osad w południowo-zachodniej części Pomorza Gdańskiego.
Prawdopodobnie pierwszą lokację miasta, jeszcze na prawie polskim, otrzymała Tuchola już w XIII w. Jednak znany potwierdzony na piśmie przywilej lokacyjny dla Tucholi wystawiono w Malborku, dnia 22 lipca 1346 r. Wielki mistrz Heinrich Dusemer von Arfberg nadał miastu przywilej prawa chełmińskiego. Ówczesna Tuchola składała się z dwóch zasadniczych części, tj. miejskiej i zamkowej. Zabudowa wewnątrz miasta była głównie drewniana, a do murowanych obiektów zaliczała się gotycka fara pw. św. Bartłomieja oraz ratusz. Murowany prawie w całości był również kompleks zamkowy. Tak miasto, jak i zamek otaczały mury obronne i system fos.
W 1330 r. Tuchola stała się siedzibą komtura, który władał komturstwem o znacznym terytorium. Oprócz szerokich okolic Tucholi w granicach komturii znalazły się: Brusy, Swornegacie, Leśno, Wiele, Piechowice k. Kościerzyny oraz Odry czy Łąg. Z czasów komturstwa swą nazwę wywodzi także miejscowość Wdzydze Tucholskie położona nad brzegiem jeziora Wdzydze.
Kampania wojenna 1410 r. rozpoczęta największą bitwą średniowiecznej Europy, pod Grunwaldem, znalazła swój finał w Tucholi. Po bitwie miasto i zamek poddały się bez walki Polakom i zostały obsadzone załogą pod wodzą Janusza Brzozogłowego. We wrześniu Krzyżacy sprowadzili posiłki z Brandenburgii, które zajęły miasto, ale załoga zamku broniła się nadal. Tuchola była rejonem koncentracji wojsk krzyżacko-brandenburskich, przed bitwą pod Koronowem. Po przegranej bitwie Krzyżacy podstępem wymusili poddanie się zamku, wykorzystując do tego celu grupę rycerzy udających Polaków. 5 listopada 1410 r. wojska polskie podeszły pod miasto od południa i zaatakowały gromadzące się w okolicach tucholskiego zamku siły krzyżackie. W wyniku ataku rozbito krzyżackie szeregi uniemożliwiając ich powtórną koncentrację, nie zdobyto jednak zamku. Jak podawał Długosz podczas tej bitwy więcej krzyżaków zginęło w wodach Jeziora Zamkowego i okolicznych bagnach niż od mieczy wojsk polskich.
Po zawarciu drugiego pokoju toruńskiego w 1466 r. Tuchola weszła w skład polskich Prus Królewskich i stała się siedzibą powiatu, trzeciego co do wielkości w województwie pomorskim. Administracyjnie powiat objął dawne komturstwo i stał się królewszczyzną wchodząc do majątku jako tak zwane „dobra stołowe” królów polskich. W XV i XVI w. Tuchola przechodziła okres prosperity; w 1570 r. miasto liczyło 123 domy w mieście i 73 na przedmieściach, 8 składów kupieckich i posiadało murowany kościół.
„Potop szwedzki” zapoczątkował upadek miasta. W 1655 r. miasto bez walki zajęli Szwedzi, którzy wycofali się również bez walki jesienią 1656 r., jednak w latach 1656–1659 dochodziło do ataków szwedzkich (w sumie 5), które co prawda zostały odparte, ale znacznym zniszczeniom uległa okolica miasta, jak i (według podań ludowych) sam zamek, w którym eksplodował magazyn prochu i amunicji. Ponadto w 1657 r. miasto spustoszyła zaraza, a w 1685 r. poważny pożar dopełnił dzieła zniszczenia i do połowy XVIII w. miasto nie odbudowało zniszczeń.
W 1772 r. wraz z I rozbiorem Tuchola została włączona do Królestwa Prus. Zlikwidowano powiat tucholski i przyłączono go do powiatu chojnickiego. Tuchola była wówczas jednym z najmniejszych miast na Pomorzu i liczyła 108 domów i 490 mieszkańców.
17 maja 1781 r. Jan Filip Voigt podpalił zabudowania przykościelne w celu zdobycia zgromadzonych tam kosztowności. Spłonęła wówczas gotycka fara pw. św. Bartłomieja, ratusz i większa część zabudowy miasta. Planowano wówczas przeniesienie miasta do pobliskiej osady Rudzki Most (obecnie dzielnica miasta), lecz mieszkańcy postanowili pozostać na dawnym miejscu.
Po pożarze miasto zostało w ciągu kilku lat odbudowane, a następnie weszło w stadium szybkiego rozwoju. W 1804 r. Tuchola liczyła już 1251 osób oraz była liczącym się centrum wytwórstwa tkackiego. W czasie wojen napoleońskich w latach 1806/1807 miasto leżało na drodze przemarszu wojsk francuskich i kwaterowały w nim oddziały francuskie, polskie, pruskie i rosyjskie. W XIX w. następował dalszy wzrost liczby ludności (2582 w 1865 r., 3048 w 1903 r.), a w 1875 r. utworzono ponownie powiat tucholski. W 1914 r. w Tucholi założony został niemiecki obóz jeniecki, w którym przebywali głównie jeńcy rosyjscy i rumuńscy, ale także francuscy, angielscy i włoscy. Obóz ten był używany później przez Polaków jako obóz dla internowanych w Polsce żołnierzy ukraińskich, oraz radzieckich jeńców z wojny polsko-radzieckiej. W 1922 r. obóz został zlikwidowany, a rok później jego pozostałości rozebrano.
Zgodnie z ustaleniami traktatu wersalskiego Prusy Zachodnie, a co za tym idzie również Tuchola, zostały zwrócone Polsce i 29 stycznia 1920 r. do miasta wkroczyło Wojsko Polskie oraz przywrócono polską administrację. W 1926 r. utworzono tu sąd, który istniał jako samodzielny aż do końca 2012 r. (reaktywowano go z początkiem 2015 r.). W okresie międzywojennym następował dalszy rozwój gospodarczy i ludnościowy miasta – liczba ludności wzrosła o blisko 20% i w 1938 r. Tucholę zamieszkiwało 5813 osób.
Od 2 września 1939 r. do 15 lutego 1945 r. miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką, podczas której nie poniosło większych strat materialnych. W dniach 24 października – 10 listopada 1939 r. w Rudzkim Moście nieopodal Tucholi członkowie Selbstschutzu rozstrzelali 325 Polaków – głównie przedstawicieli lokalnej inteligencji, ziemiaństwa i działaczy niepodległościowych.
Przynależność administracyjna
1878-1920 – prowincja Prusy Zachodnie
1920-1939 – województwo pomorskie
1939-1945 – Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie
1945-1950 – województwo pomorskie
1950-1975 – Województwo bydgoskie (1950–1975)
1975-1998 – Województwo bydgoskie (1975–1998).
Demografia
Piramida wieku mieszkańców Tucholi w 2014 roku.
Zabytki
Pierwotny układ urbanistyczny – krzyżujące się prostopadle uliczki i duży rynek pośrodku czytelny jest do dnia dzisiejszego. Zabudowa miejska wraz z przylegającym od zachodu zamkiem komturskim wpisana została w owalny pierścień murów miejskich wzniesionych w XIV wieku. Kamienno – ceglany mur wzmocniony był 15 basztami i posiadał trzy bramy: Świecką, Chojnicką oraz Zieloną. Do zamku, który składał się z 3 części: zamku niskiego (podzamcza), zamku średniego (przedzamcza) i zamku wysokiego prowadziła brama i furta zamkowa. Na zachód od zamku zlokalizowane było zamkowe gospodarstwo „Kaltenberg” (Kałdowo). Nad miastem górowała bryła gotyckiej fary pw. Św. Bartłomieja.
W wyniku licznych wojen i wielkiego pożaru miasta w 1781 r. średniowieczna i nowożytna zabudowa uległa znacznemu zniszczeniu. Mieszkańcy rozebrali dawne budynki i mury miejskie, a materiał rozbiórkowy posłużył do wzniesienia nowych domów. Do dzisiaj zachowały się we fragmentach mury miejskie i zamkowe oraz nieliczne piwnice gotyckie.
W nazwach niektórych ulic miejscowa tradycja zachowała ich dawne znaczenie (np. Starofarna, Staromiejska, Rzeźnicka, Studzienna, Rycerska).
Obecnie na terenie Tucholi znajduje się 6 zabytków architektury:
dzielnica starego miasta (pierwotny układ urbanistyczny z XIV w.);
fragmenty murów miejskich z XIV i XV w.;
cmentarz parafialny z 2 poł. XIX w.;
cmentarz jeńców wojennych z lat 1914–1918;
cmentarz jeńców wojennych z wojny polsko-bolszewickiej 1920-21;
pomnik pomordowanych w Rudzkim Moście;
kościół poewangelicki pw. św. Jakuba Apostoła z lat 1837–1838.
Ponadto ze starszej zabudowy zachowały się:
dworzec kolejowy z 1883 r.;
2 domy pracowników kolejowych z początku XX w.;
budynek gospodarczy przy dworcu kolejowym z początku XX w.;
pozostałości zamku krzyżackiego z XIV w. w przyziemiu starostwa;
kościół parafialny pw. Bożego Ciała z lat 1935–1939;
dawny młyn zamkowy;
zabudowa z XIX i XX w.;
plebania z końca XIX w.;
kapliczka szpitalna z 1902 r.;
kapliczka (pomnik) św. Jakuba przy ul. Lipowej z 2 poł. XIX w.;
kapliczka z 1889 r.;
pomnik Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej – pierwotny, znajdujący się na ul. Głównej, powstał staraniem dr Józefa Gierszewskiego w 1928; w 1939 zniszczony przez Niemców; współcześnie zrekonstruowany na rynku;
kapliczka przydrożna św. Rozalii z 1899 przy ul. Nowodworskiego; zniszczona 1939; zrekonstruowana;
pomnik Matki Boskiej przy ul. Jeziornej z 1919;
pomnik św. Małgorzaty; powstały w miejscu dawnego pruskiego Kriegerdenkmal z 1912;
sąd z początku XX w., przebudowany;
Technikum Leśne z 1875 r.;
szkoła z 1876 r.;
poczta z początku XX w.;
magazyn zbożowy z początku XX w.;
dom młynarza z XIX/XX w.;
dom młynarza z początku XX w;
dawna rzeźnia;
dawna gazownia.
Administracja
Burmistrzowie Tucholi od 1994 r.:
Edmund Leon Kowalski (1994–1998);
Bogumił Urbański (1998–2001) (tragicznie zmarły);
Krzysztof Joppek (2001–2002);
Edmund Leon Kowalski (2002–2006);
Tadeusz Kowalski (od 2006).
Przewodniczący Rady Miejskiej w Tucholi od 1994 r.:
Zbigniew Grugel (1994–1998);
Maria Bereda (1998–2002);
Ryszard Wojciechowski (2002–2006);
Paweł Cieślewicz (od 2006)
Sport
Kluby sportowe:
TPS TUCHOLANIN – piłka siatkowa,
MLKS Tucholanka – piłka nożna, kręgle klasyczne, lekkoatletyka
TKP Tucholski Klub Piłkarski – piłka nożna,
UNITAS Tuchola – piłka siatkowa
Międzyszkolny Uczniowski Klub Karate „Shotokan” w Tucholi
Przedszkola
Przedszkole nr 1, ul. Bydgoska 13
Przedszkole nr 2, ul. Piastowska 32
Szkoły podstawowe
Szkoła Podstawowa nr 1 im. ks. ppłka Józefa Wryczy, ul. Szkolna 4
Szkoła Podstawowa nr 3 im. Mikołaja Kopernika, ul. Pocztowa 10
Szkoła Podstawowa nr 5, ul. Świecka 105
Gimnazja
Gimnazjum im. Kazimierza Karasiewicza, ul. Piastowska 23
Gimnazjum Powiatowe (przy Zespole Szkół Ogólnokształcących im. B. Nowodworskiego), ul. Pocztowa 8a
Szkoły ponadgimnazjalne
Zespół Szkół Leśnych w Tucholi, ul. Nowodworskiego 9-13
Zespół Szkół Licealnych i Agrotechnicznych im. Leona Janty-Połczyńskiego w Tucholi, ul. Nowodworskiego 9-13
Zespół Szkół Licealnych i Technicznych im. Ziemi Tucholskiej w Tucholi, ul. Świecka 89a
Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Bartłomieja Nowodworskiego w Tucholi, ul. Pocztowa 8a
Tucholskie Centrum Edukacji Zawodowej w Tucholi (Centrum Kształcenia Ustawicznego, Centrum Kształcenia Praktycznego), ul. Świecka 89 a
Szkoły wyższe
Wyższa Szkoła Zarządzania Środowiskiem w Tucholi, ul. Pocztowa 13
Szkoły specjalne
Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy (dawniej: Szkoła Specjalna-Podstawowa nr 4), ul.Piastowska 30
Kościół katolicki
Cztery parafie:
parafia św. Bartłomieja Apostoła
parafia Bożego Ciała
parafia św. Jakuba Apostoła
parafia Opatrzności Bożej
Kościół Zielonoświątkowy
zbór „Słowo Życia” w Tucholi. Powstał w lipcu 2014 roku i mieści się przy ulicy Bydgoskiej 7. Nabożeństwa odbywają się w niedzielę o godz. 11:00.
Świadkowie Jehowy
zbór Tuchola z Salą Królestwa
Drogowy
Przez Tucholę przebiegają następujące drogi wojewódzkie:
237: Czersk – Tuchola – Gostycyn – Mąkowarsko
240: Chojnice – Tuchola – Świecie
241: Rogoźno – Więcbork – Tuchola
Kolejowy
Przez Tucholę przechodzą dwie linie kolejowe: Linia kolejowa nr 208 (Działdowo – Chojnice) oraz nieczynna linia 241 (Tuchola – Koronowo, na której organizowane są przejazdy okazjonalne). Ze stacji kolejowej w Tucholi odjeżdżają pociągi do kilku miast w Polsce:
Bydgoszcz przez Wierzchucin
Grudziądz przez Laskowice Pomorskie, Wierzchucin
Miasta i gminy partnerskie
Miasta i gminy partnerskie:
Kudowa-Zdrój
Sławni tucholanie
Jan Cervus (Tucholczyk, Jelonek) – prawnik, wydał w 1540 r. „Księga o prawie miejskim”. Zmarł w 1557 r.;
Bartłomiej Nowodworski (1544–1624) – dworzanin Stefana Batorego i Zygmunta III, kawaler maltański, fundator oświaty. Patron LO w Tucholi, tzw. Nowodworka.
Piotr Jacek Pruszcz (1605–1668) – autor książek: „Forteca monarchii całego Królestwa Polskiego duchowna” oraz „Klejnot stołecznego miasta Krakowa”;
Michałko – rotmistrz, organizator partyzantki w czasach Potopu Szwedzkiego. Postać opisana przez Henryka Sienkiewicza w dziele pt. „Potop”;
Louis Lewin (1850-1929) farmakolog i toksykolog;
Bruno Binnebesel (1902-1944) duchowny katolicki, ofiara narodowego socjalizmu;
Tadeusz Zwiefka (ur. 28 grudnia 1954) – dziennikarz, od 2004 r. poseł do Parlamentu Europejskiego;
Marcin Jędrzejewski (ur. 1987) – żużlowiec;
Jarosław Katulski (ur. 16 października 1961) – lekarz, od 2007 r. poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej;
Tomasz Glazik (ur. 12 maja 1978) – polski muzyk jazzowy, saksofonista, członek zespołu Kult;
Szymon Woźniak (ur. 6 maja 1993) – żużlowiec, drużynowy mistrz Polski, Młodzieżowy Indywidualny Mistrz Polski 2014, Indywidualny Mistrz Polski 2017.
Ciekawostki
Dwa miecze – legendarne „nagie miecze”, które Wielki Mistrz Krzyżacki Ulrich von Jungingen podarował pod Grunwaldem Królowi Polskiemu Władysławowi Jagielle pochodziły z Tucholi. Komtur Tucholski Heinrich von Schwelborn zawsze woził przed sobą dwa miecze na znak swego rzekomego męstwa. Zabrakło mu go jednak pod Grunwaldem gdzie uciekł z pola walki. Zginął haniebnie dogoniony przez pogoń i ścięty przez harcowników w miejscowości Falknowo koło Susza.
„Michałko” i „Potop” – swoje miejsce w historii znalazł też bohater znany jako Michałko, o którym w 1657 r. pisano: „W tym czasie Szwedów w Prusach nikt nie niepokoił z wyjątkiem pewnego Michałka, syna chłopa pruskiego, który u Szwedów najpierw służył jako żołnierz i kapral, a później więziony był w klasztorze w Pelplinie. Zorganizował on po ucieczce duży oddział chłopski, który zaczął zdobywać na Szwedach pokaźne łupy. Ponieważ znał on bardzo dobrze wszystkie drogi i ścieżki leśne, wracał zawsze bezpiecznie do Tucholi, Chojnic lub Człuchowa. Patrolował ze swymi chłopami okolice, wyrządzając wiele szkód i uprowadzając wielu Szwedów. Pojawiał się zazwyczaj nagle tam, gdzie się go najmniej spodziewano, po czym natychmiast uchodził.”
Źródło treści i historia autorów: Wikipedia. Tekst skrócono i uporządkowano.
Tworzenie stron internetowych – Tuchola
Jeśli prowadzisz firmę obsługującą klientów z miejscowości Tuchola, możemy przygotować stronę odpowiadającą na ich najczęstsze pytania.
Strona firmowa z czytelną ofertą
Porządkujemy usługi w osobnych podstronach, opisujemy zakres prac i umieszczamy dane kontaktowe tam, gdzie klient ich szuka. Formularz zapytania może zbierać informacje potrzebne do przygotowania wyceny.
Katalog produktów i sklep internetowy
Przygotowujemy strukturę kategorii i karty produktów z miejscem na zdjęcia, parametry oraz informacje o dostawie. Zakres wdrożenia można dopasować do liczby produktów i sposobu przyjmowania zamówień.